KABAŞON KESİM

 

Değerli Taşları Kulplama

 

     Kulplama, taşa kulp takma işlemidir ve böylece bu taşla daha kolay çalışılabilir. Bu, taş kesimi boyunca kullanılan temel bir süreçtir. Ne zaman kulplama yapılacağına dair belirlenmiş bir kural yoktur. Bazısı bilemeden önce yapar, bazısı kısmi olarak bileme sürecini tamamladıktan sonra yapar ve bazısı da yalnızca kumlamadan sonra yapar. Kimisi de asla kulplama yapmaz. Burada yapılması gereken, eğer işinizi kolaylaştıracaksa taşı kulplamak olmalıdır. Eğer kulplamayı bilemeden önce yapıyorsanız, ilk olarak taş üzerine değerli  taşın taslağını işaretlediğinizden emin olmalısınız.

 

Kulplama için en yaygın yapıştırıcı mumla katışık tutkaldır. Bazı taş işlemecileri bunun karmakarışık ve de gerektiği kadar tutmadığını düşündüğünden, kulplama kullanımından kurtulmak için birçok fikir ortaya atıldı. Ne var ki, düzenli kulplama tutkalı doğru olarak kullanıldığında zahmetli değildir ve birçok durumda da en iyi sonuç veren tutkaldır.

 

Materyal;

 

Kulplama için birçok farklı madde kullanılır; kavela, mandal, çivi, ticari amaçlı üretilen eğri alüminyum kulp gibi. Çivilerin uçları ya iyice düzeltilmeli, ya bir iğne mengenesinde ya da tahta kulpta tutulmalıdır. Taşların tüm boyutlarına özen göstermek için kulpları değişen yarıçaplarına göre sınıflandırmak son derece faydalı olacaktır.

 

Kulp tutkalı katışık mumla hazırlanır. Düzenli ölçüm mumu bazen kullanılır ancak kırılgan olması ve kolayca erimesi nedeniyle tatmin edici değildir. Tane ya da toz halinde çubuk gomalaka, balmumu ve toz halinde kil ekleyerek, mühür mumu geliştirilebilir. Buna karşın, içeriğinde bileşenleri maksimum yapışkanlık için karıştırılan ticari amaçlı hazırlanmış kulp mumunu almak hem daha kolay hem de daha ucuzdur. (Sf. 1)

 

Kulp mumunu eritmek ve taşları ısıtmak için bir ısı kaynağına ihtiyaç vardır. Bunun için, gaz lambası, mum, fırın, elektrikli tabak/plaka ya da ısı lambası kullanabilirsiniz. Küçük saç fırın alınabilir ya da gaz lambası veya mumla oluşturulabilir.

 

Kulp mumu eritilmelidir. Eğer öğütülmüşse bu daha hızlı yapılmalıdır. Mumu bir teneke kutuda veya düşük ısıda bir kapta eritin. Mum, akışkan ama yoğun olduğunda en iyi sonucu verir. Eğer kabarcıklar saçarsa ya da tüterse aşırı sıcak hale gelmiş olur; aşırı sıcaklık mumu zayıflatabilir.

 

Kulp çubuğunu sıvı haldeki muma batırın ve eşit ölçüde mum damlası yapışana kadar döndürün. Damlanın yarıçapı, kesilecek olan taşın boyutuna göre düzenlenmelidir. Taşın boyutu 7/8’e  ¾  olmalıdır.

 

Mum hala akışkanken, kulp çubuğunun ucunu bir parça soğuk metale bastırın. Çubuğu, mum katılaşana kadar dikey pozisyonda tutun. Mum soğuk metale yapışmaz. Burada, 2x2x1/8 inçlik bir parça yumuşak çelik gösteriliyor. İsterseniz, masa üzerinde bir parça demir saç da kullanabilirsiniz. (Sf. 2)

 

Artık çubuğun ucundaki tutkal düz bir tabanla koni şeklinde taş için hazırdır. Daha sonra yapacağımız işler için de farklı boyutlarda çubukları hazırlamak iyi olacaktır. Muhafaza etmek için de delikli bir tahta ya da sert köpük kullanışlı bir şekilde askı olarak kullanılabilir.

 

Taşı Hazırlama

 

Taşı açıktaki bir alevin üzerinde tutarak ısıtabilirsiniz ancak fırın kullanmak en iyi yöntemdir (Bkz. 3). Taşları fırına koyun ve alt tarafını üstüne getirin. Eğer taş ısıya duyarlıysa, alev kaynağından uzakta tutun. Taşın üzerine yerleştirilen bir parça kulp tutkalı iyi bir göstergedir; tutkal eridiğinde, taş yeterince ısınmıştır.

 

Elektrikli tavalar, ısı ayarı yapılabildiğinden taş ısıtma için son derece uygundur. Opal gibi ısıya duyarlı taşlar düşük ayarda ısıtılabilir (175-200 derece). Tavayı mutfaktan alıyorsanız, tutkalı damlatmamaya dikkat edin.

 

Taşlarınızı ısıtmanın en güvenli yolu suda ısıtmaktır. Ilık su dolu bir tavayı fırına ya da sıcak bir tabak üzerine yerleştirin. Taşları suya koyun ve ateşi yakın. Su kaynadığında, taşlar kulplama için hazır hale gelir. Bu yöntem ısıya duyarlı taşlar için güvenlidir, özellikle taşı kabın dibinden uzaklaştırmak için yanlış malzeme kullanılması durumlarında. (Sf. 3)

 

Taşları ısıtmak için aynı zamanda ısı lambaları da kullanılır. Kömür bloğunda ya da çelik yünü üzerinde bu işlem yapılabilir.

 

Kulpla Taşı Birleştirme

 

Taş yeterince ısındığında, daha önceden hazırlanan çubuğu, ucuna erimiş mum tabakası yerleştirebilmek için sıvı mumun olduğu kaba batırın.

 

Mumun yassı tarafını taşa karşı yerleştirin. Kulpun ucundaki erimiş mum taşı olduğu yerden kaldıracaktır.

 

Taşları eğer suda ısıtıyorsanız cımbızla çıkarınız. Sıcak suyun çoğunluğu buharlaşır. Herhangi bir fazlalık kâğıt havluyla silinebilir. Kuru taşı kâğıt üzerine koyun. Sıvı bir katman oluşması için çubuğu erimiş muma batırın. Sonra da, erimiş mum katmanlı çubuğu taş üzerine yerleştirin. (Sf. 4)

 

Artık mum taşa oturması için şekillendirilmelidir. Yanık oluşmaması için, sıcak tutkala dokunmadan önce parmaklarınızı soğuk suya sokun.

 

Mum halen sıcakken kulpu ortalayın ve taşın tabanına dikey pozisyonda durduğundan emin olun. Sonra, parmaklarınızla mumu şekillendirin, bu taşa iyi bir destek oluşturur. Kulptan, taşın kıyılarına dışa doğru saçılan bir koni oluşmalıdır.

 

Mum, zımpara taşı ve zımpara makinesini doldurabilir. Aşındırıcı dişlilere yapışmasını önlemek için, taşın kıyılarından aşan mumu keskin bir bıçak ya da jiletle düzleyin.

 

Alkolle iyice inceltilmiş olan gomalakla taşın arkasını boyamak iyi bir yöntemdir; sonra da ısıtmak. Taş ısındıkça, gomalak katmanını ortaya çıkaran alkol uçar. Taşın, diğer metotlarda olduğu kadar ısıtılması gerekmez, çünkü gomalak iyi bir yapıştırıcı görevi görür. (Sf. 5)

 

Tutması zor olan küçük taşlar, çift kat kulplanabilir. Bu süreçte, taşın arkası yerine önce üzeri kulplanır, sonra da taslağa göre işlenir. Daha sonra taş çubuktan ayrılır ve alt tarafı tekrar kulplanır, böylece üzeri bitirilebilir. Çift kat kulplama aynı zamanda, iki tarafı kubbe biçimli olan taşlar için de kullanılır.

 

Taşı Kaldırma

 

Taşı kulp çubuğundan kaldırmanın pratik yollarından birisi, çubuğu su ve öğütülmüş buz dolu bir bardağa yerleştirmektir. Kısa bir süre sonra mum kırılgan hale gelir ve çok hafif bir basınçla taş çubuktan ayrılır.

 

Buzlu bardağın oluşturduğu etki, aynı şekilde kulplanmış taşı dondurucuya koyarak da elde edilebilir. Eğer taş opal ise, kısa bir süre sonra dondurucudan çıkartın ki, su bileşeni de donup taşı çatlatmasın.

 

Bazı taş kesicileri kulplanmış taşı tekrar kulp ocağına ya da elektrikli tavaya koymayı tercih ederler. Kısa bir süre sonra mum erir ve böylece taş kaldırılabilir. Mumu eritmek için metal kulpların gövdesi gaz lambasının alevinde ısıtılabilir. Taşa ya da muma, direkt olarak ısı uygulamak çok tavsiye edilen bir yöntem değildir çünkü taş çatlayabilir. (Sf. 6)

 

Kulp mumu kaynayan suda kısa bir süre sonra yumuşar ve taş rahatlıkla çıkarılabilir.

 

Taş kulp çubuğundan çıkarıldıktan sonra, fazlalıkları keskin bir bıçak ya da jilet yardımıyla alın.

 

Alkole bandırılmış mendil de mumu kaldırır.

 

 

Alternatif Metotlar

 

Tutkal kullanmamak için mengene ve vantuzlu çubuk gibi çeşitli mekanik icat türü tasarlanmıştır. Bunların, taşın boyutu ve şekline bağlı olarak değişen ölçülerde başarıları vardır. (Sf. 7)

 

Kulplama için diğer birçok tutkal türü başarıyla kullanılmıştır. Epoksi, Kale tutkalı ya da glikol tutkallar gibi çeşitli tutkallar sağlam bir yapıştırma sağlar. Glikol ve epoksiyi çıkarabilmek için özel olarak imal edilen çözücüler kullanılır. Kale tutkalı (Stronghold) ılık suya bandırılarak yumuşatılabilir; taş daha sonra kulp çubuğundan bir bıçak yardımıyla ayrılır.

 

Portör (contact) tutkalı da kullanılabilir; taşın arkasını ve kulp çubuğunun ucunu tutkalla kaplayın. Her iki yüzey de dokunulabilecek kuruluğa (touch dry) ulaştığında birlikte sıkıca presleyin. Kulp çubuğunun ucuna birden fazla tutkal uygulaması gerekebilir, çünkü uçtaki taneler tutkalı sünger gibi çekerler. Kullanımdan önce tutkalı birkaç saat sertleşmeye bırakın. Taşı ayırmak için de portör tutkal tineri kullanın.

 

Birkaç taş işlemecisi, Stik-Tite ve Col-Dop ticari adlarıyla satılan soğuk kulplama bileşenlerini üretirler. Bu ürünlerin imalatçıları, ürünlerin ısıya duyarlı taşlarda kullanılmasını tavsiye eder.

 

Uzun yıllar boyunca hassas taşları kulplamada ısı kullanımı olmadan sodyum silikat (waterglass) kullanıldı. Bunun için; taşı ve çubuğun ucunu çözeltiyle boyayın. Çubuk ve taş, bir gece süresince dimdik pozisyonda tutulmalıdır. Taşa iyi destek verebilmesi için oldukça büyük çaplı bir kulp çubuğu kullanın. Taşı ayırmak için ılık suya bandırın. Bu metot ve soğuk çimentoların birçoğunun dezavantajı, tutkal sertleşirken ciddi bir gecikme vardır.

 

Bazı taş işlemecileri kulplama için, S.S. White’ın dental baskı tutkalı olan Tam Baskı Bileşeni (Exact Impression Compound)’ni kullanır. Daha güçlüdür, daha yapışkandır ve parmakları yakmayacak kadar da düşük bir erime noktasına sahiptir. Taş, işlemler yapılırken serin tutulmalıdır, böylece mum erimeyecektir.

 

Alışveriş merkezlerinde, mum için eritme çanakları ve üzerinde taşların ısıtıldığı ısınabilen yüzeyi olan elektrikli kulplama ocakları vardır. Yerel sağlayıcılarınızdan ya da posta siparişiyle (mail-order) bu gibi malzemeleri temin edebilirsiniz.

 

KULPLAMA MALZEMELERİ KONTROL LİSTESİ

 

Kulp Mumu

(Opsiyonlu) Epoksi, Stronghold, Glikol, Portör Tutkalı, Sodyum Silikat, Dental Baskı  Tutkalı

 

Kulp Çubukları

Tahta çiviler, mandal, çivi, inceltilmiş alüminyum kulplar

(Opsiyonlu) Mengene, vatuz kıskaçları, diğer mekanik aletler

 

Isı Kaynağı

Gaz lambası ya da kandil, saç ocak

(Opsiyonlu) Elektrikli ocak, ısı lambası, fırın, elektrikli tava, ticari elektrikli kulplama tertibatı

 

Çok yönlü levazım

Keskin bıçak ya da jilet bıçağı, alkol, küçük bir parça metal ya da demir saç, kulp çubukları için askı, mumu eritmek için kap ya da çanak.

(Opsiyonlu) küçük tava, bir parça pano ya da hırdavat örtüsü, çelik yünü ya da kömür bloğu (ısı lambasıyla kullanıldığında), gomalak, cımbız, iğne mengenesi, Epoksi ya da portör tutkalı için çözücü. (Sf. 8)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

TAŞLARI ŞEKİLLENDİRMEYE HAZIRLAMA

 

Ön Şekillendirme

 

Bileme bölümü (grinding), taşı son olarak düzlemeden ve parlatmadan önceki temel aşamadır. Eğer taşlar uygun olarak hazırlanmazsa, bileme taşının aşınmasının yanı sıra zaman ve efor da boşa harcanabilir. Bunun olmaması için, ön şekillendirme dediğimiz süreç devreye sokulur. Özellikle büyük yassı taş olarak adlandırılan (slab) taş dilimlerinin ön şekillendirmesi, en uygun düzeyde düz testere üzerinde yapılır (tram saw). Buna karşın, trim saw kullanılmadan da bunu başarmanın yolları vardır.

 

Alternatif metotlar, tamamlanmış değerli taşların boyutundaki çakıl taşlarıyla ya da küçük parçacıklarla sınırlıdır, ya da plakalanmış materyallerle sınırlıdır.

 

Taş, bileme yoluyla şekillendirilmeden önce, boyut ve şeklini belirleyebilmek için, en azından düz bir yapıya sahip olmalıdır (genellikle taşın arkası).

 

Preparing Pebbles and Small Rough

 

Zımpara taşı (Grinding Wheel), taş üzerinde (arkasında) düz bir yapı oluşturmak için kullanılabilir. Malzeme üste doğru kurulmalıdır, böylece bileme taşının yüzeyi size doğru hareket eder. Rotasyon (rotation) hızını, imalatçının belirlediği sınırlar içinde tutmaya özen gösterin.

Bileme işlemi, işin serin bir ortamda yapılabilmesi ve bileme taşlarını tıkanmadan (clogging) korumak için, ıslak yöntemle yapılmalıdır. Su, ağırlık besleme sistemi (gravity feed system) yoluyla ya da boru sistemi (tubing) ve valf (valve) vasıtasıyla, bir su borusu (water pipe) yoluyla sağlanabilir. İşleme başlamadan önce, çarkın (Wheel) altına kap içinde 1/8 oranında su koyup, zımpara taşının altına geniş bir sünger koyabilirsiniz. Süngerin, zımpara taşıyla temas etmesi gerekir. Makineyi kapatmadan önce, suyu ya da süngeri kaldırın (parmaklarınızı da yıkamalısınız) ve zımpara taşının bir süre kuru olarak dönmesini sağlayın. (Sf. 9)

 

Taşın arkasını bilemek için, taşı, zımpara taşının her tarafında ileri geri hareket ettirin. Hafif baskı uygulayın. Şiddetli baskı işi hızlandırmadığı gibi, zımpara taşındaki çıkıntı ve olukları aşındırır. Yeterli düzlüğü elde edene kadar bu işlemi sürdürün.

 

Taş, yeterli düzlüğe ulaştığında, işleme zımpara taşının yan yüzeyinde devam edilir. Taşı serin tutmak için yeterli oranda su kullanılamıyorsa (yan yüzeyde), bir fırça ya da sünger yardımıyla su ekleyin. Bu işlem tamamlandığında, boyutu ve şekli işaretlemek için taş artık hazır duruma gelmiştir.

 

Bazı taş işlemecileri, yatay (düz) yüzeyi, opal gibi kırılgan taşlara, cam levha üzerinde kullanılan silikon karbit kumtaşıyla uygulamayı tercih ederler. Bu kumtaşı, taş işlemeciğiyle ilgili yerlerde, 80’den 1600’e kadar tane boyutunda mevcuttur. Numara ne kadar küçük olursa, kumtaşı o kadar iri taneli olur. Kırılgan taşlarda, 220 ve 400 kullanılması önerilir. Kumtaşını, bir kavanoz ya da bardakta eşit miktarda suyla karıştırın. 220 karışımından bir parça cam üstüne fırçayla bir miktar alın ve taşı, dairesel bir şekilde kuvvetlice sürtün. Taşı birkaç kez saat yönünde ve sonra da aynı miktarsa saatin ters yönünde sürtün. Camın aşınmaması için, bu işlemi yüzeyin farklı yerlerinde de yapın. Testere izleri, darbe ve aşınmaları ortadan kalktığında ve düz, dokunmuş bir yüzey elde ettiğinizde, ellerinizi, taşı ve camı tamamen yıkayın. 400 numarayla işlemi tekrarlayın. İyi bir kumtaşı, iri tanelerle bozulmaz; bu yüzden kavanozları ayrı tutun. Her bir kumtaşı için, ayrı bir cam parçası kullanmak çok daha kolay ve etkili bir yöntemdir.

 

İşaretleme

 

Ana hatlar, en iyi şekilde, hazır olarak bulunabilecek şablonlarla işaretlenebilir. İşaretleme, sivriltilmiş alüminyum kalemle ya da pirinç kabloyla yapılır. Kurşun için (lead) uygun alüminyum kablolu otomatik kalemler mevcuttur. İşaretlemeye başlamadan önce, şablonu taş üzerinde farklı yerlerde gezindirin ve en uygun olanını seçin; böylece farklı kalıp ve işaretleme yerleri bulabilirsiniz. (Sf. 10)

 

Aynı zamanda, siz de plastik levha ya da plastik oyun kartlarıyla kendi kalıplarınızı oluşturabilirsiniz. Belirlediğiniz şablonu levha üzerinde işaretleyin ve keskin bir bıçakla kesin. Taşı standart bir altlığa (mounting) monte etmeyi planlıyorsanız, ticari şablonlar kullanmanız önerilir.

 

Taşın taslağını çizin. Kalemin ucunu, şablonun içine doğru olacak bir açıda tutun, böylece işaretleme, mümkün olduğunca istenilen ölçülerde olacaktır.

 

Dilimin iki tarafını da (üst – alt) işaretlemek için, duble şablon kullanılabilir.

 

Bu kalıp (sf. 11 – son resim), dikdörtgen biçimli taslaklar oluşturabilmek için kullanılabilir. (Sf. 11)

 

Şekiller, kalıp yerine mukavva ya da sert kağıttan kesilebilir. Daha sonra, kesilen şekilleri, evsel tutkallarla taş üzerine yapıştırın. Bu işle hobi olarak ilgilenen bazı kişiler, taşın arka yüzeyini maskeleme bandıyla kaplarlar ve tasarımlarını ‘Hint mürekkebiyle’ işaretlerler. Bu işlem tamamlandığında, kağıdı (şekil kağıdı) keskin bir bıçak ya da aseton vasıtasıyla kaldırın (Aseton kullanırken, havalandırmanın iyi olduğundan emin olun ve dumanını solumamaya özen gösterin. Bu kimyasala karşı alerjiniz varsa, ya lastik eldiven kullanın ya da aseton kullanmayın).

 

Bununla birlikte, standart kabaşon şekilli çıkartmalar da kullanılmaktadır (şekilli etiketler). Bu tür malzemeler de, ilgili yerlerden temin edilebilir.

 

İşaretlemede, çizilen taslağın kolayca çıkmaması için alüminyum ya da pirinç kablo kullanılır. Bunu sağlayabilmek için, taşın arkasını saydam akrilikle kaplayabilirsiniz (Krylon gibi verniksi sprey), epoksi ya da ince gomalak (shellac).

 

Düzeltme Metotları (Trimming)

 

Eğer taşın fazlalıkları mümkün olduğu kadar alınabilirse, bileme (grinding) zamanı da büyük ölçüde azaltılabilir. Kerpetenle (pense de uygundur) küçük çıkıntıları basınç uygulayıp döndürün. Parçaları büyük oranda koparmaya çalışmayın, yalnızca küçük parçalar. Bu işlemi yaparken mutlaka koruyucu bir gözlük kullanın. Elleriniz için de deri eldivenler son derece uygun olacaktır. Bu metodu öncelikle deneme amaçlı olarak basit unsurlarla uygulayın. Bu metot her tür taşa uygun olmadığı için, asıl taşlar üzerinde çalışmaya başlamadan önce, mutlaka önemsiz olan ve parça şeklinde bulunan taşlarla denemenizde fayda vardır.

 

El mengenesi ve ağız açmak için kullanılan delgi çubuğu (drill rod) gibi sertleştirilmiş takım çeliği, bu işlem için kullanılabilir. Bu amaçla imalat yapan ve satış yapan bazı yerler, Micro-Maker gibi çeşitli türdeki taş kırma araçlarını ortaya koyarlar. (Sf. 12)

 

(Plaklardan) Ön Şekillerin Hazırlanması

 

Eğer taşın ön şekli bir plaktan çıkartılacaksa, kalıbı çizdikten sonra plağın kenarlarına kadar uzanan düz çizgiler çizin. Oluşturulan dikdörtgenin köşelerinin karşısında, baklava dilimi olacak şekilde açılar çizin. Ön şekil için kesim işleminde bu çizgileri takip edeceksiniz. Hatların belirgin olabilmesi için, üzerlerine renkli bant yapıştırabilirsiniz.

 

Plağın belirlenmiş yerlerini zımpara taşının köşesine çapraz açıda tutarak da bu işlem yapılabilir; böylece belirlenmiş hatlardan asıl parçayı ayırabilirsiniz.

 

Belli taşlar, atölyenizde kolaylıkla bulabileceğiniz aletlerle de küçültülebilir. (Sertlik derecesi 4 ya da daha az olan) Yumuşak taşlar, sıradan bir demir testeresiyle kesilebilir. Obsidiyen doğal cam olduğundan, cam keskisiyle işaretlenip kırılabilir.

 

Bazıları, gitarın 4 numaralı teli ‘D’ telini ve silikon karbit’i kullanırlar. Bu yöntemde taş, bir parça tahta üzerinde sabitlenir. Daha sonra bir miktar iri taneli kumtaşı ve su, yoğun macunla karıştırılır. D teli boyunca sarmal olarak ilerleyen bakır kablo vardır. Tel, taşın üstünde ileri geri sürtüldüğünde, bakır kablo, kumtaşlarını kaldırır. Teli elinizle tutabilirsiniz ya da bir yaya veya demir testerenin takıldığı alete takabilirsiniz. (Sf. 13)

 

Eğer delgi basıncı varsa, aşındırıcı dolgu delgileri/dirilleri (abrasive core drills), birçok şeklin ortaya çıkarılabileceği taş plakların kesiminde kullanılabilir. Bu konuda teknik donanımı ve bilgisi olan kişiler, bunları çelik, pirinç ya da bakır borulardan elde edebilirler. Plak, matkap başı plağın merkezinde bir deliğe sabitlendiği için (ortalama tam olmalıdır) bu boruların birine ve şaftın üzerine güvenli bir şekilde tutturulmalıdır. Resimdeki gibi bazı ticari dolgu diril boruları piyasada nadiren mevcuttur. Görünen o ki, bu tür üretimler artık yapılmamaktadır.

 

Dolgu delme için taşı bir parça cam ya da plastik cam üzerine kulplayın (en iyi sonuç dilim taşlarda elde edilmektedir). Bu uygulama, delme işlemi ilerledikçe taşın kaymasını önleyecektir ve taşın alt kenarının kırılmasını engelleyecektir. Çamur* ya da model hamuruyla bir çukurluk oluşturun. Çukurluğun içine, gazyağı ya da neft yağıyla krem yoğunluğuna getirilmiş silikon karbit ya da bor karbit kumtaşı (grit) ekleyin.

 

Diril basıncını azaltın ve çok hafif baskı uygulayarak boruyu hafifçe taşa doğru indirin. Boruyu nadiren kaldırın, böylece dilime daha fazla daha fazla kumtaşı dökülecektir. Alternatif olarak, taş plağını elde edene kadar dirili kaldırıp indirebilirsiniz. İşlem tamamlandığında, cam ve taşı dondurucuya koyun ya da birbirinden ayırmak için hafifçe ısı uygulayın.

 

Yuvarlak kabaşonlar, doğrudan dairesel boşluklardan kesilebilir. Ya da, biraz bilemeyle, oval, kalp, yıldız, cushion* ve diğer şekiller plaklardan elde edilebilir. Bileme süresi dilimlerin fazla kenarları alınarak kısaltılabilir (munching). (Sf. 14)

 

Farklı boyutlarda iki dolgu dirili kullanarak, katı cisimler için boşluk, taştan bir halka elde edilebilir. Halkanın merkezinden kesilen plak, kabaşon elde etmek için kullanılabilir. Bu süreç, yüzüğe yerleştirmek üzere belirli ebatlarda taş elde etmek için de kullanılabilir. İlk olarak sert (solid) taş halkayı kesin. Sonra, her biri aynı ölçülerde olacak şekilde dilimleyin.

 

Dilimleme işlemini bileme başlığı ya da miliyle yapmak da mümkündür. İhtiyaç duyulan tek şey, yumuşak çelik, bakır ya da pirinç disk, sıçramayı (splash pan) engelleyebilecek bir ahşap masa, bir miktar iri taneli silikon karbit kumtaşı ve bir fırçadır. Masanın üst yüzeyini mil şaftıyla (arbor shaft) aynı seviyede olacak şekilde ayarlayın ve masanın üzerinde disk için bir delik açın.

 

Mili çalıştırın. Taşı masanın üzerine koyun ve hazırlamış olduğunu su-kumtaşı karışımından bir fırça alıp hemen taşın üzerine gelecek şekilde diske tutun. Taşı diske doğru hafifçe itin. İhtiyaç duydukça daha fazla kumtaşı ekleyin. Disk ve kumtaşı taşa doğru bir yarık oluşturacaktır. Taş üzerindeki taslaktaki düz çizgileri takip edin ve dört taraflı bir dikdörtgen şeklinde kesin; daha sonra da köşeleri kesebilirsiniz.

 

Düzeltme Testeresiyle Ön Şekillendirme (Trim Saw)

 

Elmas testere ağızlı bir düzeltme testeresi (trim saw) ön şekillendirme için en iyi sonuç veren alettir. Kesimi yapabilmek için, dilimi çentik oluşana kadar testere ağzına doğru hafifçe itin. Testere ağzını korumak için, minimum düzeyde basınç uygulayın keskin çıkıntıları kesmekten kaçının. Çentik şekillendirildiğinde, yalnızca düz çizgiler üzerinde hafifçe itin. Dikdörtgen şeklini elde edince, fazlalık olan köşeleri düzeltin. (Sf. 15)

 

Büyük çaplı ya da düzensiz şekilli olan taşlarda, fazlalıklar, yarıklar (slots) oluşturarak kaldırılabilir. Fazlalıkları taslağa yakın olacak şekilde kesin ama tam olarak sıfırlamayın.

 

Bu işlemin ardından, son çıkıntıları bir kerpeten ya da penseyle koparın.

 

Bu bölümde, basit malzemelerle taşların nasıl hazırlanacağı gösterildi. Taşlar elmas testereyle (diamond trim saw) çok daha hızlı ve kolay olarak hazırlanabilir. (Bu konu hakkında ilerleyen bölümlerde bilgi verilecektir).

 

Güç Ekipmanının Kullanımında Güvenlik Kuralları

 

Zımpara taşı boştayken asla ıslanmamalıdır. Bu durumda su kaynağını kapatın ya da zımpara taşı durdurulduğunda süngeri kaldırın. Eğer çalışmazken su alırsa, çalışırken dengesizleşir. Dengesizleşen çark (zımpara taşı) mil yatağını bozabilir ve hasara yol açıp etrafa savurabilir. Elektrikli malzemeleri sabitleyin. Özellikle çevrede meraklı çocuklarınız varsa, emniyet kemerleri bağlayın. Zımpara taşının hızını güvenli ölçülerde tutmaya özen gösterin ve güvenlik gözlüğü takın.

 

Materyal Kontrol Listesi

 

Mil, Bileme başlıkları, tüm taş kesim ekipmanı, silikon karbit kumtaşı, şablonlar, alüminyum işaretleme kalemleri, törpüleyici/aşındırıcı dolgu dirilleri

 

Kerpeten/Pense

 

Gitar ‘D’ teli (Sf. 16)

 

TAŞLARIN BİLENMESİ / AŞINDIRILMASI

 

Değerli taşlar, özellikle bu amaca yönelik olarak (lapidary) üretilen zımpara taşlarıyla şekillendirilir. Bu süreçte kullanılabilecek çok sayıda bileme makinesi vardır.

 

Bileme işlemi zor değildir. Biraz sabır ve uygulamayla mükemmel sonuçlar elde edebildiğinizi siz de göreceksiniz. Bileme işlemini ne kadar iyi yaparsanız, kumlama aşaması da o kadar kolay olacaktır.

 

Yeni başlayanlar iyi en ideal şekil, ovaldir. Bu şekli oluşturma noktasında bir beceri kazandıktan sonra, daire, gözyaşı damlası, dikdörtgen ve diğer birçok şekli deneyebilirsiniz.

 

Elmas bileme taşları, seramik yapıştırıcılı silikon karbit kumtaşından oluşur ve bu bileşim, taş bilemede bir gereklilik olan ıslak bir şekilde çalışmalarına imkân tanır. Çoğunlukla kullanılan kum taşı boyutları 100 (iri taneli) ve 220’dir. Tüm bileme işlemini tek bir bileme taşında yapmak mümkündür. Eğer yalnızca iri taneli bileme taşı kullanılırsa, düzleme işlemi iri taneli kumlama örtüsünde yapılır. Bu işi, iyi bir bileme taşı da yapar ama daha yavaştır. Buna karşın, yumuşak taşlar için (opal, vs.) yalnızca iyi bileme taşları kullanılmalıdır.

 

Yeni bir bileme taşı aldığınızda, herhangi bir çatlak olmadığından tam olarak emin olun. Eğer çatlaklık varsa, bu parça işlem sırasında yerinden fırlayabilir. Bunu anlayabilmek için yapılabilecek uygun yöntemlerden biri, tahta bir sopayla hafifçe üzerine vurmaktır. Eğer bir problem yoksa, bir çınlama/çan sesi duyulur. Eğer çatlaklık varsa, tok bir ses duyulur. Güvenlik açısından, bileme taşının ilk çalışma anında önünde durmayın ve birkaç dakika boşta dönmesini sağlayın. (Sf. 17)

 

Bileme mekanizması, şaft, sıkma bileziği, somun, mil yatağı ve herhangi bir çamur kaputu (splash hood) ve tekne/leğenden oluşur, böylece bileme taşları ıslak olarak çalıştırılabilir. Şaft ve sıkma bilezikleri gerçek olmalıdır. Su, daha önce de anlattığımız yöntemlerle sağlanabilir (Sf. XX). Bileme işlemi tamamlandığında, su kaynağını kapatın ya da süngerleri kaldırın (burada parmaklarınıza dikkat edin) ve bileme taşının kuruması için bir süre boşta dönmesini sağlayın. Bu kesinlikle gereklidir, çünkü eğer su zımpara taşının herhangi bir yerine sızarsa ve makine çalıştırılırsa, zımpara taşı dengesizleşecektir ve bu da çok tehlikeli durumlara yol açabilecektir (patlama gibi).

 

Çoğunlukla kullanılan bileme taşlarının yarıçapı 4 ila 12 arasında değişmektedir. Her bir boyutun kendine has güvenli hız limiti vardır (etiketinde bulabilirsiniz). Yandaki tablo (Sf. 18), piyasada bulunan bazı bileme taşları için güvenli limitleri göstermektedir. Yine de, aldığınız ürünlerin etiketi olduğundan emin olun ve bu etiketlerde bulunan limitleri mutlaka kontrol edin. Bu bilgiye ulaşamazsanız, satıcıdan bilgi alınız. Sert taşlar için yüksek hızlar daha iyidir; kesme süresi ve bileme taşının aşınması da azaltılmış olur. (Dikkat: zımpara taşı üzerindeki etiketler tampon görevi görür, bu yüzden çıkartmayın)

 

Bileme Aşamaları

 

Taş üzerine taslağı çizdikten sonra (Bkz. Hazarlık Bölümü), taslak çevresinde alanı bileyin. Bileme taşı, taşı altından üstüne doğru bileyecek şekilde tutun. HAFİF BASINÇ UYGULAYIN. (Yoğun basınç işi hızlandırmadığı gibi, bileme taşını aşındırır). Taşın kıyısı 10-15 derece açılı olacak şekilde tutun. Tümüyle taslağa kadar bilemeyin. İyi bir bileme ve kumlama için, 1/16 ila 1/32 inç oranında bırakın. (Sf. 18)

 

Taşın taban kısmında keskin kıyılar kalmaması için (kesici olabilir), taşın alt tarafında oluk açın. Bu oluğun 45 dereceli olmasına özen gösterin.

 

Bileme işlemini taslağa yakın bir yerde bitirin. Çok az bir miktar bırakın ki (yaklaşık olarak 1/32 inç), kumlama safhasında da bu işlem yapılacak. Eğer oluk tortuluysa, yeniden bileyin.

 

Taslağa doğru biledikçe, taşın boyutunu kalıpla ya da taşı nihai olarak yerleştireceğiniz altlıkla kontrol edin. Altlıkla kontrol etmek her zaman en iyi yöntemdir, çünkü altlıkların boyutu değişiklik gösterebilir. Taslağın bileme işlemi bittiğinde, taş istenen ölçüden yalnızca biraz daha büyük olmalıdır.

 

Taslak bileme işlemi tamamlandıktan sonra, taşın arka yüzeyini, bileme taşının düz alanında bileyin (yatay bölge). İri taneli zımpara taşı üzerinde çok miktarda su kullanın. Eğer düzenli sus sisteminiz yeterli suyu sağlayamıyorsa, suyla dolu pet (plastik) şişe kullanmayı deneyin. zımpara taşı kuruyana kadar, bu işlemi bitirin. Bu, taşın altını sırlar ve böylece parlatılabilir. Taşın aşırı ısınmamasına özen gösterin.

 

Tepeyi Bileme

 

Taşı kulplayın ve sonra taşın üst tarafını bilemeye başlayın. Artan açılarda kesim yapın. Taşı, elmayı soyarkenki gibi katmanları kaldırarak taşı sürekli olarak döndürün. Her bir kesimden sonra, yüzeydeki düz alan küçülmelidir. Deneyimli kişiler bu bilemeyi, genellikle iri taneli tekerde yaparlar. Yeni başlayanlar, hassas kumtaşını kullanmayı tercih eder. (Sf. 19)

 

Yüzey bilemeyi, kulp çubuğunu sallayıp döndürerek bitirin. Tekerin tüm yüzeyinden faydalanın. Hafif basınç uygulayın. Eğer bilemeyi iri taneli tekerde yaparsanız, iri taneli kumtaşının neden olduğu iz ve çizikleri ortadan kaldırmak için bilemeyi hassas kumtaşıyla bitirin.

 

Üstteki eğimli yüzeyi biledikçe, simetrik olduğunu sık sık kontrol edin; karşılaştırma levhası önünde tutun. Herhangi bir taradın yüksek olmadığından emin olun. Üst yüzeydeki düz alan tamamen ortadan kaldırılmalıdır; elips yay gibi eğimli bir profil düşünün.

 

Façeta (Beze1) altlıklar için, birçok kişi, façetanın (bezel) tepesi kadar yükseklikte olan düz eğimli taraflı taşları ve bu noktadan eğimli bir tepeyi tercih ederler (Bezel altlıklar, taşın kenarlarını tamamıyla çevreleyen, kupa şekilli altlıklardır). Bunu yapabilmek için, kıyılar bilendikten sonra uygun façeta (bezel) yüksekliğinde taş işaretlenir. Taşı desteklemek için bir tahta parçası ve alüminyum kablo kullanın. Sonra, işaretleme için taşı çevirin. Eğimli tepeyi bu çizgiye kadar bileyin.

 

Bileme etkinliği el metanetiyle artar. Bunun için de, önkola destek sağlanmalıdır. Bu desteğin üst kısmı, bileme taşının merkezinin altında olmalıdır. Kulp çubuklarının sıkışmaması için, destek ve bileme taşı arasında yeterli boşluğun olması gerekir. Bu destek sayesinde, taşları daha iyi bileyebilir ve bileme taşının aşınması ve kol yorgunluğunu azaltabilirsiniz. (Sf. 20)

 

Bileme Taşı Bakımı

 

Dikkatli bileme ve önkol desteği, bileme taşının aşınmasını önemli ölçüde azaltacaktır. Ancak dikkat edilse bile, bileme taşı zamanla oluklanır ya da yuvarlaklığı gider veya her ikisi de olabilir. Sonrasında giydirmeyle tam olarak ayarlanabilir. Bu üç yolla yapılabilir; 1) elmas giydirici, 2) yıldız giydirici, 3) aşındırıcı giydirme tuğlası. En hızlı olanı elmas giydiricidir (maliyeti de en yüksek olanıdır). Giydirme tuğlaları en ucuza mal edilen giydiricilerdir ancak kullanımı daha yavaştır.

 

Bir tekeri/bileme taşını giydirdiğinizde, kıyılar dümdüz ve zımpara taşı da yuvarlak olana kadar, bazı yüzey parçaları kesilir. Giydirici, alet desteği ya da ağır bir demir parçası gibi katı bir yüzeye bakmalıdır. Hafif basınç uygulayın. Her bir seferde yalnızca biraz materyal kaldırarak, giydiriciyi tüm yüzeyin ortasından ileri geri hareket ettirin. Giydirici, bileme taşının merkezinin biraz altında bağlantı kurmalıdır. Elmas giydiricilerle bolca su kullanın.

 

Diğer Bileme Ekipmanı

 

Bileme işlemi, iri taneli kumlama örtüsünde yapılabilir. Bu yavaş bir yöntemdir ve örtü çok çabuk aşınır, ancak kolaylıkla ve ucuz bir şekilde yerine yenisi konabilir.

 

Dikey şaft, tekne tipi makineler farklı bileme teknikleri gerektirirler. Bu yöntemde taş kulplanır ve bileme taşının düz (yatay) tarafında bilenir. Taşın kıyısında kalan kulp tutkalı önceden temizlenmelidir, böylece taslak yeniden ortaya çıkar. Dikey şaft, aynı zamanda testere, kum ve cilayı da bir araya getirir. Bazı kişiler bu yöntemi tercih ederler, çünkü yoğundur ve düşük maliyetlidir. (Sf. 21)

 

Uzman bir taş işleyici olan John Sinkankas, bu metodu dikey şaft birimiyle kullanır. Bileme işlemi, bileme taşının yatay yüzeyinde değil, kenarında yapılır. Tekne, taş ve kulp çubuğunun rahat hareket ettirilebileceği genişlikte olmalıdır. Bileme işleminin yapıldığı kıyıya odaklı bir su serpintisi olmalıdır. Bu sistem daha hızlıdır ve görülebilirlik açısından iyi bir çalışma ortamı sağlar.

 

Kauçukla örülü olan silikon karbit, hassas bir bileme için uygundur. İri taneli kauçuk teker, 220lik kumtaşı seramik tekerden çok daha hassas bileme sağlar. Kumlama için de kauçuk tekerler kullanılır.

 

Alternatif Metotlar

 

Eğer bileyicinizin alet desteği varsa, taşın tamamen taslağa kadar bilenmesine olanak tanıyabilir. Desteği uygun bir açıda sabitleyin, taşı destek üzerine tepe aşağı yerleştirin ve hafif bir basınçla bileyin. Bu şekilde, taşın tüm çevresinde aynı açılı eğim elde edebilirsiniz.

 

Bu metot, aynı zamanda taşın kenarında da aynı açıyı sağlar. Tahta blok üzerinde V şekilli bir oluk oluşturun. V şeklinin tarafları istenen açıda kesilir. Açı, küçük tahta bloklar kullanılarak değiştirilebilir. Kulp çubuğunu oluğun içine yerleştirin ve taşı da tekere karşı döndürün. Tekerin aşınmasını önlemek için, taşı ileri geri hareket ettirin. (Sf. 22)

 

Geometrik şekiller bilemek isterseniz, bu kenar metodunu deneyebilirsiniz. Tinker Toys’dan özel bir kulp çubuğu yapın (resme bakınız). Tabanı desteğe yerleştirin ve taşı tekerin yan tarafında bileyin. Kulp çubuğunun tabanı, dikdörtgen, sekizken ve diğer şekilleri oluşturabilmek için döndürülebilir; yatay ya da dikey şaftlı bileme birimlerinde kullanılabilir.

 

 

 

 

Çeyreklik Bileme

 

  1. E. Meader, bu mükemmel kabaşon bileme metodunu bulan kişidir. Kenarlar düzenli olarak bilendikten sonra, taşın tepesini bir uçtan bir uca ve yan yana üçte bir olarak işaretleyin. Tam merkezde büyük bir nokta oluşturun. Sonra işaretleri, taşın taslağı olan elips şeklini oluşturmak için birleştirin, bu elips daha küçük olacaktır.

 

Çeyrekleri bileyin. Düz olan tepenin kenarını A noktasında kaldırın. Bir kenardan diğer kenara tümüyle taşın karşısında düz çizgiler halinde bileyin. Taşı 90 derece döndürün ve B’de de görüldüğü gibi ilk çizgiye dik açıyla bileyin. Taşı yeniden 90 derece döndürün ve C ile D’deki gibi bileyin. Daireyi tamamladıktan sonra, taşın tepesi mükemmel bir elips şeklini alana kadar bileme işlemini daha küçük bir açıda tekrar edin.

 

Bileme İpuçları

 

Taşın tepesinde düz bir yer kalmamasını sağlamak için, bilemeye başlamadan önce taş yüzeyinde bir haç çizin. Bu haç, bileme işlemi tamamlandığında ortadan kalkacaktır. (Sf. 23)

 

Bazı taşların, bileme işlemi sırasında ortadan kalkması gereken oyuk ve çatlaklıkları vardır. Bunun için uygulanabilecek yöntemlerden birisi, zıtlaştırıcı sprey boyayla taşı kaplamaktır. Boya, oyuk ve çatlaklara dolacaktır. Boyalı alan kaldıkça, bu bölgelerin daha fazla bilenmesi gerekir.

 

Bileme tekerleri parmaklara ve tırnaklara çok sert gelebilir; özellikle küçük taşları bilerken zorluk yaşanması olağandır. Parmaklarınızı olası yaralanmalara karşı bantlayarak koruyabilirsiniz.

 

Çok küçük taşları elle bilemek zordur. Çift kulplamayı deneyin. Öncelikle taşın tepesini kulplayın ve taslağa kadar bileyin. Sonra kulp çubuğunu çıkartın ve taşı altından kulplayın, böylece yüzeyi yuvarlaklaştırabilir, kumlayabilir ve parlatabilirsiniz.

 

Önemli

 

Bilemeyi tamamladığınızda, su kaynağını mutlaka kapatın ya da tekerlerin altındaki süngeri kaldırın. Bunu yapmamanız halinde, hareketsiz ve gözenekli olan tekerler suyu tabanda biriktirir. Bu da, tekerlerin dengesizleşmesine yol açar ve bileme makinesinin miline hasar verir. Aynı zamanda, dengesizleşen tekerler, çalışma esnasında yerinde fırlayabilir.

 

Elektrikle ekipmanı mutlaka uygun şekilde topraklayın. Koruma amaçlı olarak kemer kullanın. Tekerleri, asla güvenli limitlerin üzerinde bir hızda çalıştırmayın.

 

Bileme işlemini daima tekerin ön tarafına karşı yapın. Taşı sürekli olarak ileri geri hareket ettirin, böylece tekerin aşınması önlenmiş olur.

 

Tekrar ifade edilmesi gerekir ki, yoğun basınç bilemeyi hızlandırmaz. Bu, yalnızca tekerlerin aşınmasını çabuklaştırır. Sakin ve sabırlı bir şekilde hafif basınç uygulayın. (Sf. 24)

 

 

 

 

TAŞLARIN DÜZLEŞTİRİLMESİ

 

Taş kesiminde/işlenmesinde en önemli süreç düzleştirme ve kumlamadır. Eğer bu aşama iyi yapılmazsa, iyi bir sonuç elde edilmesi de beklenmemeli. Bileme işlemi tümseklikler ve çizikler bırakır ve bunların ortadan kalkması gerekir. Bu kusurlarında ortadan kaldırılmasına ek olarak, düzleştirme süreci taşa son şekil ve boyutunu da verir.

 

Düzleştirme için en yaygın olarak kullanılan materyal, silikon karbit kumlama örtüsüdür. Düzleştirme ve parlatma için çeşitli elmas aşındırıcılar da kullanılmaktadır ve daha hızlı sonuca varma ve temizlik açısından elverişlidir. Elmas, silikon karbit’den daha pahalıdır, bu yüzdem taş işlemecisi maliyet ile elverişliliği dengelemelidir.

 

Taşın düzleştirme işlemi tamamlandığında, parlatmaya geçmeden önce ellerinizi, taşı ve kulp çubuğunu mutlaka yıkayın. Bir tane kumtaşı bile polishing buff ve taşı mahvedebilir.

 

Kumlama Örtüsü

 

Kullanılması gereken ilk kumlama örtüsü kuru olarak kullanım içindir. Kumtaşı/grit boyutları; 120 (iri taneli), 220 (orta) ve 320 (hassas). Halen kullanılsa da, tozu sağlığa zararlı olabileceğinden uyarıyoruz. Kuru kumlama sırasında mutlaka toz maskesi takın ve toz emici bir mekanizma bulundurun. Ancak en iyisi, ıslak kumlamadır.

 

Islak kumlama için, silikon karbit kumtaşı, plastik reçineyle örtüye yapıştırılır. Bu tür bir örtü ıslak ve kuru olarak kullanılabilir. Kumtaşı boyutları; 120 ve 150 (iri taneli), 220 (orta boyutta iri taneli), 320 (orta), 400 (orta hassaslıkta) ve 600 (hassas). Islak kumlamanın sağladığı bazı avantajlar da vardır; kuru kumlamanın aksine, toz kalkmasına engel olur, işin serin bir ortamda yapılmasını sağlar ve böylece taşın çatlamasına da engel olur, örtüyü temiz tutar ve gözeneklerin tozla dolmasına engel olur ve bu da aşındırıcı etkinliğini artırır. (Sf. 25)

 

Bileme tekerleri gibi kumlama örtüsü de yüksek hızlarda çalıştırılırsa o kadar uzun ömürlü olur. Bu da taşı daha çok aşındırır ve aşındırıcı tanelerin hızlı bir şekilde bozulmamasını sağlar. Daha sert taşlarda daha yüksek hızlar tavsiye edilir. Opal gibi yumuşak ve hassas taşlar için azaltılmış hızlar önerilir. Birçok taş kesici, kendilerin uygun olan hızı bulmaları gerektiğini fark etmiştir. Yandaki tablo, bazı ortalama kumlama hızlarını göstermektedir.

 

Kumlayıcılar

 

Davul kumlayıcılar (drum sanders) genellikle 6-, 8- ve 10- inç yarıçapında olur. Modern olanlar, kasnağa yapıştırılan esnek bir desteği olan kalıp alüminyumdan yapılır. Kumlama örtü bandı kasnak etrafına kaplanır ve uçlar bir delik içinden çekilir ve birbirine geçirilir. Çeşitli kilit türleri vardır.

 

Disk kumlayıcılar genellikle kalıp alüminyumdan elde edilir. Piyasada, kontrplak, masonite ve diğer materyallerden elde edilenleri bulmanız mümkün. Esnek destek yüzeye yapıştırılır. Diskler düz ya da dışbükey (konveks) olabilir. Kumlama örtüsü bağlanabilir ya da tutkalla yapıştırılabilir. Peel ‘Em Off, Stick-N-Peel ve Stick Tite gibi tutkallar bir diski kaldırıp saniyeler içerisinde bir diğerini yerleştirmeye imkân sağlayabilirler.

 

Disk üzerindeki esnek tampon ve davul kumlayıcılar kumlama örtüsünün taşın şekline uymasını sağlar ve böylece düz ve çok yönlü bir yüzey oluşturulabilir. Tampon için kullanılan en yaygın iki materyal, sünger kauçuk ve keçedir. Otomotiv conta tıpası, halı malzemesi ve neoprene levha kauçuğu gibi diğer materyaller de, farklı esneklik derecesi gerektiren işlemlerde kullanılmaktadır. (Sf. 26)

 

Resimde görülen spoke-type teker, taşın şekline uyabilen içbükey (konkav) kumlayıcı veya parlatıcıdır. Dört köşeli bir kumlama örtüsü bağlanabilir ya da sonsuz bir esneklikle tutturabilir. Dairesel kumlama diskleri aynı zamanda, ilk olarak kanvaza bağlanarak da kullanılabilir ve sonra Peel ‘Em Off tutkalı kullanılabilir.

 

Uçsuz bir kumlama örtüsü kayışı, bu mekanizmada düzleştirme görevini görür. Kayış kumlayıcılar genel olarak hızlı ve düz kumlayıcılar olarak bilinirler, çünkü kayış, taşın şekline çok iyi bir şekilde uyar. Bu örnekte, düz modelleri kumlamak için kayışın arkasına tutturulmuş metal bir takviye plakası vardır. Ek bir özellikle de, polishing buff’dır. Hassas düzleştirmeler için farklı açılarda yardımcı destek kullanılabilir.

 

Resimde görülen hava basınçlı davul kumlayıcı, farklı destek esnekliği için uygundur. Otomobil lastiği gibidir ve hava basıncıyla daha yumuşak ya da sert olarak ayarlanabilir. Kumlayıcıyla birlikte küçük bir pompa döşenir. Uçsuz kumlama örtüsü kayışları kullanılır.

 

Aqua-sander ile, kumlama işlemi, dış yüzey yerine iç yüzeyde yapılır. Merkezkaç kuvveti, kumlama örtünün yerinde kalmasını sağlar. Islak kumlama için, pet şişe yardımıyla bu işlem de kolaylıkla yapılabilir. (Sf. 27)

 

Taşı Kumlama

 

Yeni olan kumlama örtüsü alıştırılmalıdır. Eğer aşındırıcı taneler bozulmazsa*, taşta derin çiziklere neden olabilirler. Örtüde kırabilmek için, önemli olmayan bir taşı, dönmekte olan kumlayıcıya karşı ileri geri hareket ettirin (ya da, kesmeyi planladığınız bir nodülün dış yüzeyini kumlayabilirsiniz). Sert basınç uygulayın. Bu işlemi, örtüye dokunulduğunda düzleşmiş hissi verene kadar yapın (Bu testi, motor kapalıyken yapın). Kişisel tercihlere göre, bu alıştırma süresi 5-10 dakikası arasında değişiklik gösterebilir.

 

Davul kumlayıcıda (drum sander) kumlama yapmak için, kulplu taşı dönmekte olan kumlayıcının kenarına karşı sallayıp döndürün. Taşı sabit bir şekilde tutmayın, aksi takdirde şekli deforme edebilirsiniz ya da düzleştirebilirsiniz. Orta hafiflikte basınç uygulayın. Eğer taş, olağandışı olarak sert ve engebeliyse, iri taneli kumlama örtüsüyle başlayabilirsiniz. Normalde, 220 kumtaşıyla başlanabilir. 220’de kumlama yapıldıktan sonra, hassas kumtaşları kullanılır; eğer kuru olarak kumlama yapıyorsanız 320 ya da 400; eğer ıslak örtü kullanıyorsanız 600 kullanılır. Çoğu tecrübeli taş işlemecisi, düzleştirmeyi 600’de tamamlar.

 

Kumtaşı numarasında ne zaman değişiklik yapsanız, ellerinizi, taşı ve kulp çubuğunu mutlaka yıkayın. Bu çok önemlidir. Eğer daha iri taneli kumtaşı tanesi daha hassas bir örtüye taşınırsa, taş üzerinde hiç de hoş görünmeyen çizikler oluşturabilir. Bu yıkama işlemi, özellikle kumlama ve parlatma işlemleri arasında oldukça önemlidir.

 

Taşı aynı şekilde sallayıp döndürme kuralı, disk kumlayıcılar için de geçerlidir. Daha hızlı düzleştirme için, taşı diskin kenarında kumlayın. Daha yavaş hızlar için, merkeze yakın bir yerde kumlama yapın. Delikli kumlayıcılarda örtünün, taşın şekline nasıl uyum sağladığına dikkat edin (Resim B). (Sf. 28)

 

Kayış kumlayıcıda, kaboşon taş, taşın şekline mükemmel uyum sağlanması için kayışın desteği olmayan yerinde kumlama yapılabilir. Eğer bu uyuma daha az ihtiyaç varsa, taş, vinil tabakalı alt makaranın hemen üzerinde kumlanabilir.

 

Çoğu kayış kumlayıcının, kayışın arkasına monte edilebilen katı takviye plakası vardır. Uygun plakayla, dalgalanma, çöküntü ve yuvarlaklaşmış kenarlar olmadan düz yüzeyler kumlanabilir.

 

İri taneli bir kumtaşından daha hassas olanına geçmeden önce, bir önceki kumtaşından kalan çiziklerin kaybolduğundan emin olun. Bunu anlayabilmek için uygulanabilecek yöntemlerden birisi, ilk kumtaşında tek yönde kumlayıp, sonra da, bir sonraki kumtaşına geçtiğinizde taşı 90 derece döndürmektir; mesela, oval bir taşı kumlarken, 220’de uzun eksene paralel olarak kumlayın, sonra 400 kumtaşına geçtiğinizde taşı 90 derece döndürün. 400’de kumlama tamamlandıktan sonra, taşı uzunlamasına dolaşan tüm çiziklerin ortadan kalkmış olması gerekir.

 

İyi bir düzleştirme yaptığınızdan emin olabilmek için, taşı kurutun ve 5x ya da 10x büyüteç altında inceleyin. Eğer görünürde çizik yoksa taş parlatma sürecine hazır demektir. Eğer taş gerektiği gibi düzleştirilmişse, saten yarı-parlatma yapılmalıdır. Eğer herhangi bir çizik kalmışsa, bu kumlamayla ortadan kaldırılmalıdır; parlatma süreci, bu çizikleri ortadan kaldırmaz. (Sf. 29)

 

Taşın üzerini hassas kumtaşında kumladıktan sonra, kenarları, taşın son şeklini alacak şekilde kumlayın. Yalnızca hassas-kumtaşı örtüsü kullanın. Kalıp ya da altlıkla sık sık kontrol edin. Bazı altlıkların yapısı, taşı kulp çubuğundan çıkartmayı gerektirebilir, böyle durumlarda parlatma sırasında taşı yeniden kulplayın.

 

Profesyonel ve nihai görünüm için, taşın arkasını kumlayın ve altlığa yerleştirin. Bu da en iyi şekilde, davul, konveks kumlayıcıda ya da kayış kumlayıcının alt makarasının hemen üzerine yapılabilir. Düz yüzeyleri konveks kumlayıcıda kumlamak daha kolaydır. Düz disk kumlayıcılarda, tamponlu destek merkeze teslim olur, böylece yalnızca düz yüzeyin kenarları kumlanmış olur. Daha büyük taşların arkasını elde tutarak kumlayabilirsiniz. Daha küçük taşlar için, taşın üzerini kulplayın. Kumlamanın ardından önce arkayı parlatın sonra da taşın arkasını tekrar kulplayıp üzerini parlatın.

 

Diğer Düzleştirme Tekerleri

 

Günümüzde, kauçukla örülü silikon karbit kumtaşından yapılmış tekerler düzleştirmede kullanılmaktadır. Bazı imalatçılar iri taneli ve hassas olarak üretim yapmaktadır; diğerleri ise iri taneli, orta, hassas ve ekstra hassas olarak üretim yapmaktadır. Bu tekerlerin esnekliği çok azdır, bu nedenle yeni başlayanların düz yerlerin kumlanmasını nasıl önleyeceklerini öğrenmeleri gerekir. Bazı taş işlemecileri tüm işlem boyunca tekerleri ıslak olarak kullanırlar; bazıları da düzleştirmenin büyük kısmını ıslak ve bitimini kuru olarak tercih ederler. Taşı kauçuk tekerde kumlarken, aşırı ısınma ihtimaline binaen sürekli kontrol edin.

 

Gevşek Kumtaşıyla Düzleştirme

 

Bazı taş işleyicileri, gevşek silikon karbit kumtaşıyla çok daha düz bir yüzey elde edeceklerini düşünürler. Oluklu ahşap teker üzerinde kumtaşı ve su karışımı kullanılır; kısa bir süre sonra kumtaşı, suyu ahşaba emdirir. Kumtaşı sürekli serinletilmelidir. İç oluklarda hassas kumtaşı ve dış yüzeyde de iri taneli kumtaşı kullanılır, böylece merkezkaç kuvveti, iri taneli kumtaşı tanelerini hassas kumtaşına taşımaz. Dengeli bir bitiş için kulplu taşı oluk içinde sallayın. Tekerleri yavaş hızda çalıştırın (200 – 300 dakikada devir/RPM). (Sf. 30)

 

Gevşek kumtaşı, buff’a (öküz derisi) da uygulanabilir. Deri, keçe ve kanvaz yayın olarak kullanılır. Her bir kumtaşı için farklı bir buff kullanılmalıdır. Derinin sert tarafı en iyi sonucu verir.

 

Resimde, 600 kumtaşı silikon karbit ve su, tamamen eskimiş bir kumlama örtüsü üzerinde karıştırılıyor. Sonuç; hızlı ve düz bir kumlama.

 

Doğrama Kumlayıcıların Kullanımı

 

Geniş yüzeyleri portatif kayış, disk ya da titreşen doğramacı kumlayıcısıyla kumlamak mümkündür. Kumlama kağıdını lapider kumlama örtüsüyle değiştirin. Eğer ıslak kumlama için su kullanılırsa, makine sorunsuz olarak topraklanmalıdır. Kuru kumlama doğal olarak toz kaldırır; bu yüzden koruyucu gözlük ve toz maskesi kullanın. Toz emici bir sistem kullanmanız da önerilir.

 

Problemler ve Teknikler

 

En yaygın kumlama problemlerinden birisi, taşın altının kesilmesidir. Belli taşların sertlik dereceleri değişen yerleri vardır. Rodonit (rhodonite) örnek gösterilebilir; taştaki işaretler, çevreleyici kalıptan daha yumuşak olan manganezdir. Yumuşak bölgeler, arkasında oyuklar bırakarak daha hızlı kumlanır. Birçok taş işleyicisi, silikon karbit örtü için daha katı bir desteğin bu problemi azalttığını fark etmiştir. Aynı zamanda kauçuklu silikon karbit tekerlerin de, altı kesilen taşlar için faydalı olduğu görülmektedir. Yumuşak ve daha sert bölgeleri aşağı yukarı aynı oranda aşındıran elmas aşındırıcılar daha iyidir. (Sf. 31)

 

Kumlama örtüsü bazen sırlanır ve bu da etkinliğini azaltır. Eğer kumladığınız akik ise (agate), bir parça obsidiyenin (obsidian) düz kenarını kumlamayı deneyin. obsidiyen ya da diğer yumuşak taşları kumlarken de tam tersini deneyin. Kuru kumlama örtüsü döndükçe, suyla fırçalanırsa yenilenebilir. Kullanmadan önce mutlaka tamamen kurumasını bekleyin.

 

Kumlayıcıları kullanmadığınız zamanlarda pislikten korumak için plastik kase kaplıklarını ya da duş başlıklarını kullanabilirsiniz. Üzerinde ‘Peel ‘Em Off’ tutkalı bulunan kumlama örtüsü disklerini saklamak için, dondurulmuş turtalar/yiyecekler için kullanılan alüminyum kaplarını ters çevirip diskleri üzerine yapıştırarak saklayabilirsiniz. Bu kapları, iri taneli kumtaşı en alta gelecek şekilde üst üste istif edin. Diskleri, eskimiş fonografi kayıtları üzerine de yapıştırabilirsiniz. Daha sonra da kayıt kaplarında saklayabilirsiniz. Karışıklık yaşanmaması için kabın dışını kumtaşı boyutuyla etiketleyin.

 

Düzleştirme işlemi, bileme başlıklarında, mil ya da tüm taş kesme mekanizmalarında yapılır. Bu ekipman için, lapidary ekipman imalatçıları bölümünü ve katalogunu inceleyebilirsiniz.

Bileme için aynı su desteği türleri ıslak düzleştirme için de yeterli olacaktır. Bileme bölümünde yer verilen ekipman güvenlik kurallarını mutlaka inceleyin. Eğer kuru kumlama yapıyorsanız, taşın aşırı ısınmaması için sürekli olarak kontrol edin ve tozu solumama konusunda önlemlerinizi alın.

 

 

KULLANIMDA OLAN SİLİKON KARBİT KUMTAŞI BOYUTLARI

 


Islak Örtü

X’le devam eden kumtaşı boyutları genellikle ıslak örtüyü gösterir

120X İri taneli

150X İri taneli

220X Orta iri taneli

320X Orta

400X Orta Hassas

600X Hassas

 

Kuru Örtü

J’yle devam eden kumtaşı boyutları genellikle kuru örtüyü gösterir

120J İri taneli

220J Orta

320J Hassas

 

 

 

Gevşek Kumtaşı

60 Ekstra iri taneli

80 Çok iri taneli

100 İri taneli

120 İri taneli

220 Orta

400 Orta Hassas

600 Hassas

1000 Çok hassas

1200 Ekstra Hassas


(Sf. 32)

 

 

 

TAŞLARIN PARLATILMASI

 

Taşın kesimindeki/işlenmesindeki son aşama ‘parlatmadır’. Eğer düzleştirme sürecini iyi yaptıysanız, parlatma işlemi yalnızca birkaç dakikanızı alacaktır. Parlatma süreci taş üzerinden herhangi bir maddeyi kaldırmaz. Bu nedenle, çizik ve lekeleri bu süreçte ortadan kaldırmak mümkün değildir. Eğer sonradan çizikler ortaya çıkarsa ya da belirginse, taş yeniden kumlanmalıdır (düzleştirilmelidir).

 

Taş, buff (öküz derisi) üzerinde parlatma bileşimiyle parlatılır. Her ikisinde de çeşitli seçenekler mevcuttur. Birçok taş, belli bileşimlerde eşit oranda parlar. Birkaç taş ise parlatma noktasında zorluk çıkarabilir, bu nedenle belli teknikleri gerektirebilir.

 

Parlatma Buff’ları (Öküz derisi)

 

Keçe yıllardır kullanılan bir parlatma aracı oldu. Genellikle sert keçe tekeri (katı) kullanılır. Metal ya da ahşap disklere yapıştırılmak üzere ince sertlikte keçe de bulunmaktadır. Bazı taş işleyicileri çarşaf keçesi ya da eski fötr şapkalardan parlatıcı yaparlar. Bu materyal, yapı taşları için oldukça kullanışlıdır ancak altı kesilen taşlar için tavsiye edilmez. Keçedeki sürtünme hızlı bir şekilde ısınma oluşturur. Bu nedenle ısıyı sık sık kontrol edin.

 

Deri, etkili ve ekonomik olan çok yönlü bir parlatıcı materyaldir. Katı deri tekerler uzun süre kullanıldı ancak yaprak deri (sheet leather) daha sık kullanılmaktadır. Bu materyal oluklu diskler üzerine bağlanabilir ya da deri halkalar tutkalla yapıştırılabilir. Tutkal, derinin düz tarafına uygulanmalıdır. Birçok taş işlemecisi, derinin kaba tarafının bileşimi daha iyi tuttuğuna inanıyor. Deri aynı zamanda, keçe kadar olmasa da ısı üretir. (Sf. 33)

 

Muslin, birkaç farklı kalınlıktaki kumaşın birlikte dikilmesiyle elde edilen bir kumaştır. Öküz derisi (buff) genellikle ¼ inç ya da 1 inç kalınlığında gelir. En iyisi, iki ya da üç ince deriyi (buff), parlatma mili şaftı üzerinde birleştirmektir. Muslin kullanmadan önce, derinin kıyısının daha gevşek olabilmesi için birkaç kesik oluşturun. Bu deriler, ısıya duyarlı taşlar için oldukça kullanışlıdır.

 

Kanvaz (yelken bezi) da ısıya duyarlı taşlar için uygundur çünkü çok az sürtünme oluşturur. Kısa sürede eskiyebilir ancak maliyeti düşüktür.

 

John Willhammer, pamuklu kadifenin Petosky taşı (kalkerli fosil madde) ve diğer parlatması zor taşlar için kullanışlı olduğunu fark etmiştir. Kadifenin uzun tüyleri parlatma bileşimini iyi tutar. Leke geçirmeyen kadife bileşimi de emmeyeceği için kullanışlı olmaz. En iyi materyal, döşemecilik ya da kumaş için kullanılan pelüştür.

 

Pellon, bir zamanlar endüstriyel parlatma amacıyla kullanılan plastik bir materyaldir. Daireler, bir tarafı yapıştırıcıyla uygulanmaya hazır durumdadır. Arkasındaki destek kağıdı çıkarılıp diske bastırılarak bir metal ya da ahşaba tutturulur. Eğer biraz esneklik isteniyorsa, mantar tampon kullanılabilir. Pellon’un, ısıya duyarlı olan, altı kesilen/düşen ve düz yüzeyli taşları parlatmada iyi olduğu söylenir. Ayrıca kuvars taşlarında çok etkilidir. (Sf. 34)

 

  1. H. Dollar Şirketi, doğal ve sentetik liflerden oluşan dizi halinde 3 farklı dokuma parlatma diski üretti. Disklerden biri ısıya duyarlı taşlar için, diğeri tüm taşlarda genel kullanım için ve sonuncusu da mücevherat ve diğer taşları parlatma için kullanılır.

 

Ahşap, mantar levha, yün halı malzemesi ve çeşitli ağır bezler aynı zamanda deri yerine kullanılabilir. Eğer bir materyal parlatma bileşimini tutabiliyorsa, deri gibi çok iyi sonuçlar verebilir.

 

Parlatma Ekipmanı

 

Aynı düz ve dışbükey diskler ve kumlama için kullanılan spoke-type tekerler, parlatma için de kullanılabilir. Deri, kanvaz ve diğer örtü türleri, uçsuz kaynaklarla tutulabilir ya da jantları etrafında olukları olan diskler üzerine tutturulabilir. Düz yüzeyleri parlatma için dışbükey diskler tavsiye edilir. Spoke-type tekerler de taşın şekline uyum sağladığı için kabaşonlarda çok iyi işleyen buff (deri) gibidir.

 

Deri kayışlar, kanvaz ve keçeyle örtülü kablolar mevcuttur. Parlatma yüzeyinin sertliği, kabın (drum) hava basıncını düzenleyerek değiştirilebilir. Genelde, altı kesilen/düşen (undercut) taşlar için sert bir destek olmalıdır ancak diğerleri için esnek bir deride parlatma uygundur. (Sf. 35)

 

Bazı kayış kumlayıcılar, aynı zamanda kanvazla (yelken bezi) parlatma için de kullanılabilir. Hızlı bir parlatma için kayış, taşın şeklini kolayca alabilir.

 

Düz ve dışbükey disklerin genellikle esnek tamponları vardır. Yaygın olarak kullanılan tampon materyalleri, köpüklü kauçuk, yumuşak ağır keçe, halı malzemeleri ve diğer örtü türleridir. Mantar levha, yalnızca hafif esneklik istenen yerlerde sık sık kullanılır. İnce, dairesel, sert keçe deriler (buff) genellikle tamponsuz olarak doğrudan diske yapıştırılır. Deri levha da bu şekilde kullanılabilir.

 

Parlatma öncesi bileşimleri

 

Gerekli olmasa da, taşı parlatma derisine (buff) almadan önce ön parlatma yapmak faydalıdır. Bunu yapmak için, çok yumuşak olan yapıştırıcılar kullanılır. Tripoli, diatomaceous earth (diatomit), 1000 ya da 1200 silisyum karbür ya da temizlik maddesi ön parlatma için kullanılabilir. Tripoli ve hassas silisyum karbür en iyi maddelerdir, çünkü boyutları ayarlanabilir olduğundan taşın çizilmesi önlenebilir.

 

Parlatma bileşimleri

 

Kalay oksidi (tin oxide) her bakımdan kullanışlıdır. Her türden deriyle (buff) kullanılabilir ve maliyeti de makuldür. Agat, taşlaşmış ağaç, kristal kuvars, opsidiyen, yeşim taşı ve diğer birçok taşla kullanılabilir. (Sf. 36)

 

Seryum oksit, optik endüstrisinde yoğun bir şekilde kullanılan bir parlatma bileşimidir. Birçok taş işlemecisi, seryum oksidin kalay oksidinden daha iyi olduğu düşünüyor. Buna karşın seryum oksit daha pahalıdır. Kuvars ailesini de içine alan birçok taş için seryum oksit tercih edilir ancak sadece altı kesilen/düşen (undercut) taşlar için kullanılmaz.

 

Toz haline getirilmiş alümin, alüminyum oksittir. Çok pahalı değildir ancak diğer bileşimler kadar iyi ve hızlı parlatmaz. Düşük maliyeti nedeniyle büyük miktarda taşların parlatılması için kullanılır.

Diğer alüminyum oksit formları farklı ticari isimler altında satılır; yakut tozu (ruby powder), safir tozu, Diamontine, yakut dix (ruby dix), Şam yakut tozu (Damascus), vs. etkililikleri derecelendirilmelerine göre değişir.

 

Linde A, aynı zamanda seryum oksit, yüksek kontrol şartları altında üretilen sentetik bir korindondur. Elmasla birlikte, en iyi parlatıcılardan birisidir. Toz haline getirilmiş alüminyumdan farklı olarak, istikrarın sağlanabilmesi için tane boyutu dikkatle derecelendirilir. Maliyeti biraz daha fazladır ancak uzun ömürlüdür. Birçok taş işlemecisi kalay oksidi ya da seryum oksit ile birlikte kullanır. Yaygın olan bir karışımda, bir ons Linde A, bir libre kalay okside eklenir. Linde A, özellikle altı düşen (undercut) taşlar için çok kullanışlıdır.

 

Krom oksit, oldukça kötü bir leke bırakan yeşil bir bileşimdir. Bir dönem için, yeşim taşı, rodonit ve altı düşen (undercut) taşlar için yaygın olarak kullanılırdı. Bazı kişiler hala kullanmaya devam ediyor ancak çoğunluk, Linde A ya da Kalay oksidini (tin oxide) tercih ediyor. (Sf. 37)

 

Elmas aşındırıcı, en etkili parlatma aracıdır. Resimde de görüldüğü gibi, şırınga içerisinde elde edilebilir. Aynı zamanda reçineli tekerler, bey kemer (cloth belt) ve elmas alaşımlı diskler de mevcuttur. (daha detaylı bilgi için How to Use Diamond Abrasives to Cut Gemstones kitabını inceleyin).

 

Barnesit, zirkonyum dioksit ve ruj gibi diğer bileşimler de parlatma amaçlı olarak kullanılabilir. Barnesit (barnesite) az bulunan oksitlerin bir bileşimidir ve kalite yönünden seryum oksitle kıyaslanabilir. Zirkonyum dioksit seryum oksit gibidir. Ruj (demir oksit) metal bir parlatıcıdır ve değerli taşlar için nadiren kullanılır.

 

Ön Parlatma Tekniği

 

Eğer ön parlatma için toz haline getirilmiş bir bileşim kullanıyorsanız, yoğun krem koyuluğuna ulaşana kadar suyla karıştırın. Eğer kalıp halinde kullanıyorsanız, karışım yapmanız gerekmez (1.000 grit’lik gibi).

 

Deri (buff) hareketsizken, sade suyla ıslayın. Eğer deri suyu emmiyorsa, az bir miktar deterjan ekleyin ve ön parlatıcı çözelti üzerinde fırçalayın. Bileşim karışımın dibine çöker ve bu nedenle sık sık karıştırılmalıdır. Kalın bir bileşim tabakası uygulamayın. Bazı taş işlemecileri iki adet pet şişe kullanırlar; birisi sade su için, diğeri de ön parlatma karışımı için. Deri üzerine sık sık su püskürtürler ve ihtiyaç olduğunda karışımı kullanırlar. (Sf. 38)

 

Kalıp şeklindeki ön parlatma bileşimini kullanmaya geçmeden önce deriyi (buff) iyice ıslayın. Sonra da deri (buff) hareket halindeyken kalıp bileşimi uygulayın, böylece önce bir bileşim tabakası yapışır.

 

Deri üzerinde taşla çalışırken orta dereceden başlayan basınç uygulayın. Hafifçe sallayıp döndürün; böylece, taşın tüm yüzeyi kaplanır. İhtiyaç duydukça su ekleyin. Deri (buff) üzerinde bileşim kalmadığında biraz daha ön parlatma bileşimi ekleyin. Taşın ön parlatma işlemi tamamlandığında donuk bir görünüşü olur. Taşı, ellerinizi ve kulp çubuğunu tamamen yıkayın. Artık taş, parlatma işlemi için hazır hale gelmiştir.

 

Parlatma

 

Parlatma bileşimi, yukarıda anlatılan ön parlatma bileşimi gibi aynı şekilde karıştırılır ve uygulanır. Her bir bileşim için ayrı bir deri (buff) kullanın ve herhangi bir kumtaşı ya da ön parlatma bileşimi parçasının bulaşmadığından emin olun. Aynı şekilde, orta dereceden başlayan basınç uygulayın ve tüm yüzeyin parlatılabilmesi için taşı yavaşça hareket ettirin. İhtiyaç duyduğunuzda su ve bileşim ekleyin. Taşın fazla ısınmaması için sürekli olarak kontrol edin. Taşın iyi bir şekilde parlatıldığını anlayabilmek için, taşı buzlu ampul altında tutun; eğer taş iyi bir şekilde parlatılmışsa, taşın yüzeyinde ışığın net bir şekilde yansımasını görebiliyor olmalısınız. Sonra da, taşı kulp çubuğundan ayırın ve tekrar parlatın.

 

PARLATMA NOTLARI

 

Çok popüler parlatma metotları vardır ancak sizin için en iyi olanını deneyerek bulabilirsiniz. Tavsiye edilen hızlar, 450 rpm’den (dakikada devir) 1750 rpm’ye kadar değişir. Bazı taş işlemecileri düşük hızda ve neredeyse kuru olarak parlatmayı tercih eder. Diğerleri ise, daha yüksek hızda ve ıslak olarak parlatmanın daha iyi sonuçlar verdiğini iddia eder. Hızın ne kadar olacağı, kullandığınız makineye göre farklılık gösterir. Bazı taş kesme makineleri yalnızca bir, iki ya da üç hızda çalışır. Eğer makinenizi aşındırma başlıkları ya da millerden kendiniz monte ediyorsanız, farklı boyutlarda makaralar kullanarak istediğiniz hızı elde edebilirsiniz.

 

Olağan güvenlik kurallarını, parlatma ekipmanı için de uygulayın; elektrikli motorları, ekipmanı ve koruma kemerini sabitleyin. Deriler (buffs) kullanımda değilken, plastik örtülerle kirlenmeden koruyun. Tek bir kumtaşı tanesi bile bir deriyi (buff) mahvedebilir. (Sf. 39)

 

 

TRIM SAW KULLANIMI

 

Genelde taşları kesmek için, basit bir mil (arbor) ya da aşındırma başlığı yeterli olur. Yine de, böyle bir düzen, kesilebilecek taşları, yalnızca çakıl taşlarına ya da küçük dilimlere ayırabilir. Taş kesimi için özel üretilen bir (lapidary) testereyi ekipmanınıza eklerseniz, kesebileceğiniz taşların boyutu ve türü artış gösterir.

 

Bu bölümde aşındırıcı testerenin (trim saw) üzerinde duracağız. Slabbing saw ‘lardan sonraki bölümde söz edilecek. Aşındırıcı testere (Trim saw), plakalardan şekil çıkarmak için ya da küçük kaya parçalarını ve çakıl taşlarını kesmek için kullanılır. Eğer testere bir mengeneyle birlikteyse, nodüllerden, taşlaşmış maddelerden küçük dilimler alınmasını sağlayabilir. Bıçak ağzı 10 inç olan bir trim saw, yarıçapta 2½ inç olan kaya dilimlerini kesebilir.

 

Taşı kesimi için bıçak ağzının kenarları endüstriyel elmas parçacıkları ihtiva eder. Bazı bıçak ağızları da çelik disklere çentik açılmasıyla yapılır; çentikler toz haline getirilmiş metal ve elmas karışımıyla doldurulur ve karışım diske yayılır. Elmas kesici (diamond blade) ağaç testeresi gibi kesmez; keseceği yeri taş boyunca aşındırır. Gereken dikkat gösterildiğinde, elmas kesiciler güvenlidir, çünkü normal kullanımda eli kesmez.

 

Elmas kesiciler/testereler kuru olarak kullanılmamalıdır; ortaya çıkan aşırı ısı zarar vericidir. Bu nedenle yağlama soğutucusu kullanılmalıdır (lubricating coolant). Çok sayıda soğutucu bulunabilir. Bunlardan en bilinenleri; Texaco Almag, Chevron Base Oil, Shell Pella, gazyağı ve gazyağı, hafif makine yağı ve bazı suda çözünebilen yağdan olan bir karışım. (Sf. 41)

 

Kesmeye Hazırlık

 

Kesme işlemine başlamadan önce, mil deliğinin şaft’a uygun olup olmadığından emin olun; herhangi bir oynama olmamalıdır. Şaftın sıkma bilezikleri, bıçak ağzına karşı eşit olarak uymalıdır. Sıkma bilezikleri ve bıçak ağzı arasında herhangi biz kalıntı ya da pislik olmamasına dikkat edin. Soğutucu, yüzey seviyesi bıçak ağzı kenarları üzerinde ¼ oranına ulaşana kadar su haznesine (tank) akıtılmalıdır; kesici çalışırken, soğutucuyu sürekli olarak püskürtmelidir. Soğutucuyu gerektiğinden fazla koyarsanız, sıçrama yapar. Trim saw masası su haznesine (tank) sımsıkı bağlanmalıdır.

 

Sert Materyallerin ve Çakılların Kesilmesi (Trimming)

 

Küçük parçaların kolay bir şekilde kesilebilmesi için, taşı, düz yüzeyi masanın üzerine gelecek şekilde yere dayayarak tutun. Taşın iki ucunu da oldukça sıkı bir şekilde tutun. Materyali/taşı, hareket halinde olan testereye hafifçe ve yalnızca düz çizgiler halinde itin. Eğer taşta düz bir yüzey bulunmuyorsa aşındırıcı tekerle bir yüzeyini düzleyin. Çakıllar da aynı şekilde tutulabilir ancak taşın yuvarlanmamasına ve elinizden kaymamasına özen gösterin.

 

Çakılları kesebilmenin daha güvenli bir yolu da delme aleti yapmaktır (make a jig). ½ ila ¾ kalınlığındaki bir parça tahtaya birkaç büyük delik açın ve ardından, tahtanın bir tarafından başlayarak deliklerin olduğu hizadan kesmeye başlayın. Her bir deliğe bir çakıl yerleştirin ve eritilmiş parafinle doldurun. Daha önceden oluşturulan kesme yollarını doğru bir şekilde yerleştirin ve aynı hizadan çakılları kesin. Tutkal eritilip tekrar kullanılabilir (Sf. 42).

 

(Not: Parafin yüksek oranda alev alabilir bir maddedir. İki katlı tencere içinde eritin ve büyük bir dikkatle kullanın).

 

Dilimleri Kesme/Düzeltme

 

Taş dilimlerini düzeltmek, sert materyal ya da çakılları düzeltmekten çok daha kolaydır. Öncelikle taşın tabanını oluşturacak kısmı belirleyin ve tasarıyı taş üzerine çizin (Bkz. Taşların Şekillendirmeye Hazırlanması). Tasarının etrafında daha önceden bırakılan paya düz çizgiler çizin. Çok hafif bir basınçla bu düz çizgileri, şekilde görüldüğü gibi kesin/tıraşlayın. Eğer açılı bir kesim yapmanız gerekiyorsa, taşın kenarında hafif bir çentik oluşturun. Sonra da dilimi istediğiniz açıya döndürün ve düzeltmeye devam edin.

 

Taşın kenarında oluşturulan çentiklerin düzeltilmesiyle/tıraşlanmasıyla, aşındırma/bileme (grinding) süresi azaltılabilir. Kesikleri taşın taslağına yakın bir noktada bırakın ve arda kalan çıkıntıları da kerpetenle koparın.

 

Haç gibi iç köşelerinin kesilmesi gereken taslaklar, çok daha farklı bir problemi ortaya koyar. Bıçak ağzının eğri olması nedeniyle, kesiklik taş üzerinde belirlenenden daha derine gider. Bu problemi ortadan kaldırabilmek için, taşı, bıçak ağzına karşı hareketsizken yerleştirin. Taş üzeriyle bıçak ağzı arasındaki mesafeyi hesaplayın. Noktaları tasarı üzerine aynı uzaklığa işaretleyin. Testereyi çalıştırın ve bu noktalara kadar kesin; taşın alt tarafında kesikler doğru uzunlukta olacaktır. Taşı çevirin ve kesiklerin birleşim yerlerinden uygun uzaklıkta noktalar oluşturun. Aynı şekilde, taşın bu yüzünde de, belirlediğiniz noktalara kadar kesim işlemini yapın. (Sf. 43)

 

İç köşeleri kesebilmek için kullanılabilecek başka bir yöntem ise, ahşap bir takoz yapmaktır. Takozun açısı, mil/dingil’in ekseniyle uyuşmalıdır. Takozun tam ortasına, bıçak ağzı için bir yarık oluşturun. Takozu masaya koyun ve bıçak ağzını daha önce oluşturulan yarık içine yerleştirin. Daha sonra taşı takoz üzerine yerleştirin ve hareket halinde olan bıçak ağzına doğru kaydırın. Böylelikle, daha önce de sözünü ettiğimiz alt kısmın kesilmesi ve derine inilmesi problemi çözülebilir.

 

Eğim içlerini kesebilmek için, taslağa dikey düşecek şekilde kesikler oluşturun. Testere masasına dayanan yüzeyde daha uzun kesikler oluşturduğunuzdan emin olun (yukarıya bakın). Bir dizi kesik oluşturduktan sonra, ortaya çıkan çıkıntıları bir tornavida ve kerpetenle koparın.

 

Eğer aletlere eliniz yatkınsa, ince parçalar kesebilmek için, ağaç testeresi rip çiti (wood saw rip fence) gibi bir aksesuar oluşturabilirsiniz. Çit ve bıçak ağzının tamamen paralel olmasını sağlayın. Eğer paralel olmazlarsa, taş ters bir açıya geldiğinde bıçak ağzı bükülebilir.

 

Opal, yakut, safir ve bu gibi değerli ve hassas taşları koruyabilmenin en iyi yolu, bıçak ağzı ince olan bir testereyle işlem yapmaktır. Şekilde görülen testerenin kalınlığı .012 inçtir. Yaygın olarak kullanılan ince testerelerin bıçak ağzı yarıçapları 4 inçtir. (Sf. 44)

 

Trim Saw ile Dilimleme (Slabbing)

 

Birçok trim saw, sert maddeleri dilimleyebilmek için mengeneyle kullanılır. Mengenelerin ayarlanabilir bölümleri sayesinde farklı boyutlardaki taşları dilimleyebilirsiniz. Şekildeki gibi bazı testerelerin, ağzı yatay olarak (horizontally) hareket eden mengeneleri vardır. Mengene ağzını taşa karşı sertleştirmek için dişli bir çubuk/tahta’lardan birisi kullanılır. Diğeri ise, ilkinin tam zıt yönüne yerleştirilir. Diğer mengene türleri ise, boyutları farklılaşan bloklar gerektirebilir.

 

Şekilde görüşen testere düzeneğindeki mengenede, taşı tutmak için 3 noktalı bir bağlantı vardır. Aralık bırakmak ve sıkmak için iki adet dişli çubuk kullanılır. Alttaki ağza destek olması için de tahta kullanılır.

 

Bazı trim saw ‘lar, kelepçe tarzı mengenelerle uyumludur. Taşlar, kereste ağzının esnekliğiyle kavranır. Üstteki ağız da, açıyı ayarlamak için kullanılır.

Uyarı: Hangi testere türü olursa olsun, mengene, bıçak ağzıyla uyumlu olmalıdır. İmalatçılar genellikle gerekli talimatları içeren kullanım kılavuzunu gönderirler, ya da imalatta gerekli ayarları yaparlar.

 

Dilimleme amacıyla kullanılan mengenelerin, taşı bıçak ağzına iten bir mekanizması olmalıdır. Şekilde de görüldüğü gibi, ağırlık kullanmak, en yaygın görülen tekniklerden birisidir. (Sf. 45)

 

Ağırlık desteğiyle dilimleme yapmak için, öncelikle taşı mengeneyle güvenli bir şekilde sıkıştırın. Taşı, ellerinizle oynatmaya çalışarak gevşek olup olmadığını test edin. Crossfeed’i, istenen dilim kalınlığına göre ayarlayın (çoğunlukla 3/16 ila ¼ tercih edilir). Bıçak ağzını, taşın keskin çıkıntılarına denk gelmeyecek şekilde ayarlayın. Bu çıkıntılar, bıçak ağzını eğebilmektedir. Bu nedenle, keskin çıkıntıları, bu işlemden önce aşındırmak en iyi yöntemdir. Ağırlığı kabloya bağlamadan önce, motoru çalıştırın ve minimum düzeyde basınç uygulayarak bıçak ağzına karşı itin. Bir süre sonra taş içerisinde yarık oluşacaktır. Ağırlığı yerleştirin ve sonra da, ağırlık mengeneyi çekene kadar kabloyu/ipi hafifçe bırakın. Testere taş içinde belli bir mesafeye ulaştığında, kesiğin bıçak ağzıyla aynı hizada olduğundan emin olabilmek için mengeneyi gevşetin. Eğer değilse, telafi etmek için crossfeed’i ayarlayın. Sonra da, kesik neredeyse tamamlanana kadar devam edin. Bıçak ağzı görünmeden önce, ağırlığı kaldırın ve kesme işlemini çok hafif bir el basıncıyla tamamlayın. Bir kesik tamamlandığında, taş üzerinde mutlaka kalan küçük bir çıkıntı vardır. Eğer mengene durdurulmazsa, kesik, mengenenin masaya hızla geri çekilmesine imkân tanır ve çıkıntı da bıçak ağzını eğebilir.

 

Ağırlık destekli mengeneyi durdurmak için çeşitli metotlar kullanılmaktadır. Mengeneye zincirler bağlanır ve testere masası üzerine takılır. Pensler/klipsler, mengenenin kaydığı yön boyunca iliştirilir. Faydalı bir örnek şekilde gösterilmektedir. 48 onsluk bir su kabı ağırlıktır. Eğer daha küçük ebatta olan kap su dolu daha büyük ebatta olan kaba batarsa, ağırlık dereceli olarak azalır ve besleme (feding) durur. Dönme/döndürme kopçası, kesiğin uzunluğunu ayarlar.

 

Bazı trim testereler, güç birimleri olan mengenelerle donatılırlar. Küçük bir motor mengeneyi, hafif ve düzenli baskı uygulayarak yavaşça bıçak ağzına doğru çeker. (Sf. 46)

 

Bazı imalatçılar, trim testerelerine sonradan eklenebilecek güç destekleri de üretmektedirler.

 

Güç desteğiyle taş dilimleyebilmek için, taşı mengenede gergin bir şekilde sıkıştırın. Taş bıçak ağzına değmek üzere olana kadar mengeneyi ileri itin. Testereyi çalıştırın, sonra da güç desteği motorunu çalıştırın. Taş tam olarak kesilene kadar bıçak ağzına doğru çekilecektir.

 

Küçük çakıllardan (pebbles) dilim almanın en pratik yollarından birisi, bir miktar çakılı, ‘Paris’ alçı bloğuna dökmektir. Kalıp için, mengeneye uyacak küçük bir kutu kullanın (süt kartonları). Alçı kuruduğunda kartonu kaldırın ve bloktan dilim almaya başlayın. Benzer bir biçimde, suda çözülebilen çimentolar da kullanılabilir.

 

Taşları alçıda ya da çimentoda kalıba dökmeden önce, deterjanla ya da yağı çıkarabilmesi için uygun bir çözücüde yıkayın. Eğer üzerlerinde yağ kalırsa, kesme işlemi sırasında gevşek olabilir ve bunun sonucunda da bıçak ağzına zarar verebilir.

 

Şekildeki gibi, kesilmesi zor olan taşlar için tasarlanmış mengeneler vardır. Mengene kullanılarak önce bir kesi yapılır. Sonra kesilen düz taraf mengeneye sabitlenir. Testere masasına tahta bir destek koyulması önerilir; böylece mengene düz bir hat halinde kaydırılabilir (kullanacağınız tahtanın, tüm noktalara aynı uzaklıkta olmasını sağlayın). Bu tür bir mengene sayesinde, diğer mengenelerde düzenli bir şekilde tutulamayan taşlardan dilim almak mümkün hale gelebilir. (Sf.47)

 

Bu işlemlerin sonucunda ve özellikle yeşim taşı gibi yoğun materyallerin kesilmesi sonucunda, elmas bıçak ağzı körelebilir. Bu körelme, elmasların üzerindeki metal kaplamadan kaynaklanır. Körelen bıçak ağzını sivriltmek için bir parça zımpara taşı, harç yada bir parça kırmızı tuğla kullanılabilir (220 grit).

 

Sonuç olarak soğutucu kirlenir ve yapış yapış olur. Sonrasında hazne tümüyle temizlenmelidir ve yeni soğutma sıvısı eklenmelidir. Bazı su haznelerinin suyunu boşaltmak için tıpaları vardır. Bazen bu işlem için masayı ayırmak gerekebilir.

 

Bıçak ağzının türüne ve boyutuna bağlı olarak 3.500 – 6.500 sfpm arasında değişen kesim hızları önerilebilir. Dakika başına devri belirlemek için aşağıdaki formülü kullanabilirsiniz;

 

11,460 / Bıçak ağzının inç olarak yarıçapı = Bıçak ağzı şaftının dakika başına devri (rpm)

 

 

Slab Saw’un Kullanımı (Dilim Testere)

 

Fosilleşmiş ağaç, dal ve gövde kesitleri ve agat nodüller yığın halinde gelir. Bu nedenle, üzerinde çalışılabilecek boyutlara küçültülmelidir. Bu işlem de, dairesel ve elmas alaşımlı dilim testereler vasıtasıyla yapılabilmektedir. Dilim testereleri farklı boyutlardadır; yarıçapı 12-36 inç arasında değişiklik gösterir. Değerli taşlardan 3/16 ila ¼ inç kalınlığında dilimler çıkarılır.

 

Bıçak ağızları, elmas alaşımlı çerçevelerle çelik disklerdir. Bazılarının üzerinde dişliler vardır ve bu dişliler, elmas grit ve toz haline getirilmiş metal karışımıyla kaplıdır. Bazılarında sürekli bir elmas-metal bileşimi çerçeve vardır. Diğerlerinde ise, diske tutturulmuş elmas ve metal karışımı segmentler vardır.

 

Slab Saw Taşıyıcıları

 

Dilimlenecek olan taş, mengeneyle tutulur. Çoğu testerenin üzerinde, mengene, taşı dönmekte olan bıçak ağzıyla temas haline geçiren hareketli bir taşıyıcı üzerinde bulunur. Sorunsuz bir işlem için, kesim sonrası biriken atık boşaltılmalıdır. Taşıyıcı üzerinde cross-feeding aleti, her bir kesimden sonra mengenenin bıçak ağzına daha çok yakınlaşmasını sağlar ve bu sayede de, taştan birkaç dilim alınabilir.

 

Dilimleme için kullanılabilecek ilk taşıyıcı türlerinden birisi, yana açılan koldur (swing arm). Kol, bıçak ağzı şaftına paralel olan bir şaft üzerinde sallanır. Bu, taşı, yaydaki bıçak ağzına taşır. Aynı zamanda bu taşıyıcılar, cross-feed’ler ile birlikte de kullanılabilir. (Sf. 49)

 

Asma testere üzerinde, bıçak ağzı, taşa doğru aşağı yönde hareket eden, sallanan bir mil üzerine monte edilir. Taşıyıcı üzerindeki crossfeed, seri kesim için mengenenin yanlamasına hareket etmesine imkân tanır. Bu tür bir alet, “chop saw” (doğrama testeresi) olarak adlandırılır.

 

Mengeneler

 

Yatay testere mengeneleri uygulamada marangozun tezgâh mengenesine benzer. Metal ağızlar, taşı destekleyip tutmak için tahtayla yüz yüze gelir. İmalatçıların farklı tutma araçları olmasına rağmen, temel sistem, ağızları taşa karşı getirmektir ve bir tür mandal ve vida düzeneğiyle ağızları yere sabitlemektir.

 

Kıskaç (clamp) türü mengene üzerinde, üst ağız taşa karşı dikey olarak sıkıştırılır. Garip şekilli taşlar için, ağız bir tarafa ya da diğer tarafa yönlendirilebilir.  Resimde görünen mengenenin, iki büyük taşı aynı anda tutabilecek çift kıskacı vardır.

 

Şekildeki mengene üzerindeki iki üst ağız belli bir açıda aşağıya doğru sıkıştırılır. Her şekildeki taşı tutmak amacıyla üç-noktalı bir bağlantı vermek için dizayn edilir. (Sf. 50)

 

Slab Saw Beslemeleri

 

Asma birimler dışında testereler üzerinde, taşıyıcının, kendisini bıçak ağzına itmesinde destek olacak, harekete geçirici bir gücü olmalıdır. Güç desteği, dilim testerelerde yaygın olarak kullanılır. Şekilde, dişli bir çubuk, taşıyıcı üzerindeki somun içinde dönüyor. Testere çalıştıkça, çubuk döner ve taşıyıcıyı bıçak ağzına doğru çeker. Taşıyıcının yeni bir işlem için başlangıç konumuna dönebilmesi için çeşitli devir aletleri mevcuttur. Güç desteklerinde farklı makaralar vardır ve makaralar arasında geçiş yaparak hız değişimi yapılabilir.

 

Ağırlık destekli bir testere üzerinde, taşıyıcıya bir ip bağlanır ve makara üzerinden geçirilir. Kaya, su ya da kum dolu çeşitli ağırlıklar ipin diğer ucuna bağlanır. Ağırlık serbest bırakıldığında, taşıyıcıyı bıçak ağzına doğru çeker. Farklı boyut ve sertlikteki taşlar için, ağırlık miktarında değişiklik yapılabilir.

 

Kesme işlemine başlamadan önce, makinenin doğru sırada çalışıp çalışmadığını kontrol edin. (1) Bıçak ağzı, şafta rahat bir şekilde uymalıdır – eğer uymuyorsa, çıkartılabilir. (2) Şaft’ta ve mil yataklarında bir oynama (bearings) olmamalıdır. Şaftı ileri-geri ve içe-dışa hareket ettirmeye çalışın. Motoru çalıştırın ve mil yataklarının (bearings) çarpmadığından emin olun. (3) Sıkma bilezikleri, bıçak ağzına rahat bir şekilde ve eşit olarak uymalıdır. Sıkma bilezikleri ve bıçak ağzı arasında herhangi bir pislik olmadığından emin olun. Eğer pislik varsa, bu bıçak ağzının hizadan sapmasına ve dolayısıyla da eğrilmesine yol açar. (Sf. 51)

 

Altlığın bıçak ağzıyla aynı hizada olduğundan emin olun. Hizayı kontrol etmek için, mengenede bir noktaya gösterge sıkıştırın. Mengeneyi öyle bir konumlandırın ki gösterge yalnızca bıçak ağzının önde olan kenarıyla temas etsin. Tam bu noktada bıçak üzerine bir işaret koyun. Daha sonra, mengeneyi testerenin arkasına doğru hareket ettirin ve bıçağı kaldırın, böylece bıraktığınız iz göstergenin tam tersindedir. Eğer işaret göstergeden aynı uzaklıkta değilse, halen ilk pozisyonunda olduğuna göre altlık hizalanmamış demektir.

 

Elmas testereyi kuru olarak çalıştırırsanız bu aleti berbat eder. Bu amaç için kullanılan bazı soğutma sıvıları/gazları vardır (Bakınız Sf. 41). Çoğu testerede, soğutma sıvısı önceden tasarlanmış olan yaş karteline yerleştirilir. Soğutma sıvısını, bıçağın çerçevesinin ¼’üne gelene kadar yağ karteline boşaltın. Bazı testereler soğutma pompasıyla birlikte satılmaktadır.

 

Taş mengenede çok sıkı bir şekilde tutulmalıdır. Tezgah mengenelerinde, daha sıkı bir tutuş için mengeneye tokmakla hafifçe vurulabilir. Bu şekilde gevşeklikler ortadan kaldırılabilir. Sıkılaştırma işleminden sonra, taşı kımıldatmaya çalışın. Eğer hiçbir oynama yoksa, işlemlerinize devam edebilirsiniz.

 

Yatay tezgah mengenelerle, belirsiz şekilli taşları tam olarak kavramak zordur. Mengenenin ters ucuna ağaç bloklar yerleştirmek bu konuda faydalı olacaktır. Taşı güvenli olarak sıkıştırdıktan sonra, mengeneyi yanlamasına olarak istenen kalınlığa göre ayarlayın. Güç ve hidrolik beslemeli testerelerle, altlığı ileri doğru ilerletin. Taş üzerinde çok keskin çıkıntılar olmadığından emin olun. Gerekli koruma önlemlerinizi aldıktan sonra (başlığın örtülmesi ve fırlayabilecek parçaları önleyecek bir koruyucu) motoru çalıştırın. Güç desteği otomatik olarak taşı bıçağa doğru çekecektir. Hidrolik beslemeyle, motoru çalıştırın ve hidrolik silindiri kontrol eden valfı açın.

 

Ağırlık beslemeli bir testereyle işleme başlarken, keskin çıkıntılardan uzak durulmalıdır. Eğer bir çıkıntı varsa ve kesilmesi gerekiyorsa, kesme işleminden önce zımparalayın/aşındırın (Dikkat: büyük boyuttaki taşları keserken çok dikkatli olun. Ağırlık nedeniyle, büyük kütleli bir taş silisyum karbür zımpara taşına çarparsa, yerinden fırlayıp ciddi tehlikelere yol açabilir. Hangi tür zımpara taşı kullanırsanız kullanın, büyük boyutlu bir taşa çok daha yavaş olarak müdahale edin). Kesme işlemine başlamak için, motoru çalıştırın ve taş üzerinde bıçak ağzına doğru hafif basınç uygulayarak altlığı (carriage) elinizle itin. Bir kesik açıldığında/yapıldığında, ağırlığı bir kabloya bağlayın. Ne kadar ağırlık kullanılması gerektiğiyle ilgili imalatçının yönergeleri varsa, bunları takip edin.

 

Altlığın/taşıyıcının ilerleyişi, kesim işlemi sona ermeden hemen önce durdurulmalıdır. Bu, özellikle ağırlık beslemeli testerelerde çok önemlidir, çünkü testere ilerledikçe taşta keskin çıkıntılar meydana gelir ve testere çıkartılırken bu çıkıntılar hasar verebilir. Çoğu güç beslemeli testerenin ayarlanabilir kapatma şalteri vardır. Ağırlık beslemeli testereler, altlığa/taşıyıcıya zincir bağlanmasıyla durdurulabilir.

 

Üst testereyle (overhead jaw) kesme işlemi elle başlatılır. Motoru açın, pompanın çalıştığından emin olun ve bıçak ağzını taşa doğru yavaşça yaklaştırın. Bir kesik yaptığınızda testereyi serbest bırakın; otomatik olarak işleme devam edecektir. (Sf. 53)

 

Bu mekanizma, kesim işleminin sonunda testerenin ilerlemesini yavaşlatıp durduran bir alete sahiptir.

 

Köşeleri kesmenin en uygun yollarından birisi drill press vise ’daki taşı sıkıştırmaktır ve sonra da bu montajı slab saw vise ‘da sabitlemektir.

 

Birçok değerli taş, mengeneyle tutulamayacak kadar küçük parlalar halinde gelir. Dilimleme işleminden sonra taşta kalan kısmı dilimlemek zordur. Bunun için, (su bardağıyla) sodyum silikat ya da epoksi tutkallı bir parça tahtaya taşı yapıştırmak iyi bir çözümdür. Yapışkan madde kuruduğunda, tahta bloğu mengeneyle sıkıştırın ve taşı kesin. Aynı zamanda, taşı kaynar suda da ısıtıp kulp mumuyla/tutkalıyla bloğa yapıştırabilirsiniz. Son kesim işlemini bloğa yakın bir şekilde yapın, böylece geriye fazla/artık materyal kalmaz.

 

İnce ve tutması zor taşları kavrayabilmek için kullanılabilecek aletler vardır (Nubbin Grabber – Slab Grabber). Genellikle, taşın kenarlarıyla uyumlu ili oluklu (grooved) ağızları vardur. Taş güvenli bir şekilde tutulduğunda, kıskaç mengeneye sabitlenir.

 

Elmas kesiciler, yeşim taşı gibi yoğun materyalleri keserken bazen körelebilir. Bunun nedeni, elması kaplayan metal kaplamadır. Keski, giydirme işlemiyle keskinleştirilmelidir. Bir parça tuğlayı ya da kullanılmayan 220 grit zımpara taşını bu amaç için kullanabilirsiniz. Tuğla ya da zımpara taşının aşındırma hareketi, sırı aşındırır ve elması ortaya çıkarır.

 

Bazıları, yeşim taşı ve büyük taşlaşmış ağaçlar gibi büyük parçaları testere ile kesmek ister. Bu tür bir kesim işlemi için, çeşitli testereler vardır. Bu tür makinelerde, büyük çelik bıçak ağızlar ve taş boyunca aşındırma yapabilmek için silisyum karbür vardır. Yavaş işler, ancak büyük parçaları daha etkili bir şekilde keser. Elmas kesiciler bu düzeye gelene kadar bu tür kesim işlemleri kullanılıyordu.

 

Aletlerinizden Maksimum Verim Alma

 

Piyasada bulunan mevcut testereler için, imalatçılar, testerenin boyutuna bağlı olarak 3500 ila 6500 arasında değişen hızları önermektedirler (dakika başına devir – SFPM). Aşağıdaki formüle göre dakika başına devri hesaplayabilirsiniz:

 

11,460 (Sabit sayı)___________________  =  testere milinin dakika başına devri (RPM)

Testerenin inç olarak yarıçapı

 

Aldığınız ürünle birlikte gelen yönergeleri kesinlikle harfi harfiyen takip edin; özellikle devir hızlarını. Hatta, taşıyıcıyı/altlığı (carriage) uygun olan hızın biraz daha altında bir hızda çalıştırın. Taştan sarkan çıkıntılar çoğu bıçak ağzına hasar verir. Diğer nedenler; keskin çıkıntılar nedeniyle olan sapmalar, gevşek bir şekilde sıkıştırılan taşlar ve eskimiş mil yatakları. Eğer testere tam olarak sabit değilse, gürültü çıkarır. Hatalı olan bir testereyi asla kullanmayın; satın altığınız yere iade edin. Hasar gören testereler genellikle tamir edilebilir. İmalatçının yönergelerini kesinlikle takip edin.

 

Testere Bakımı ve Güvenliği

 

Testereyi daima temiz tutun. Sürekli kullandığınız tüm malzemelerinizde zamanla oluşan birikintileri/pislikleri temizleyin. İhtiyaç oldukça mil yatağı ve kovanları mutlaka yağlayın. Gres yağıyla yağlanmış ya da mühürlü olan mil yataklarını asla yağlamayın. Yağ kartelinde sürekli kaya parçacıkları ve birikintiler toplanır. Bu birikintileri sürekli boşaltın. Tüm elektrikli ekipmanınızı sabitleyin. Makara ve kemerleri koruma altına alın.

 

Yardımcı İpuçları

 

Dilimlediğiniz parçaların yağ karteline düşmemesi için file/tel sepet kullanabilirsiniz. Küçük taşlar ve çakıllar, alçı bloğu yardımıyla dilimlenebilir. Taşların temiz olduğundan emin olun. Alçı kuruduğunda, bloğu mengenede sıkıştırın ve dilimleme işlemini başlatın. Testereyle kesme işleminin ardından, taşlar üzerinde kalan soğutma sıvısı temizlenmelidir. Deterjanlı suyla yıkayın. (Sf. 56)

 

 

Kabaşon Taşların Yerleştirilmesi

 

Kabaşon taşlarınızı ilk kestiğinizde, muhtemel olarak bu taşları bir tür altlığa (mounting) yerleştirmeniz gerekir. İyi bir yerleştirme (setting), taşın güzelliğini ortaya koyar ve taşı sergileme aracı gibi bir vazife görür.

 

Hazır halde bulunabilecek, çok sayıda altlık vardır. Çok uzuca bulunabilecek basit bir düzen (setting) ya da yine çok pahalı olmayan, güzel bir katı altın kaplama altlık kullanabilirsiniz. Stil olarak sayısız seçenek vardır; çok belirgin olmayan sade parçalar, çok şık ve narin düzenler (settings) ve yeni çıkan diğer parçalar.

 

Mücevher imalatçıları, amatörler için, uygun olarak yerleştirme (setting) yapabilmeleri için çok sayıda altlık üretirler. Taşların, ağır kalıp halkaları (heavy cast rings) gibi daha karışık altlıklara nasıl yerleştirileceğini öğrenmek zor değildir. Bu bölümdeki yönergeler, basitten zora doğru ilerlemektedir.

 

Tutkallanan Altlıklar

 

Tutkallanan altlıklar, kullanımı en kolay olanlardır. Taşların belli bir boyut ya da şekilde kesilmesi gerekmez. Farklı şekillerde bulunan (freeform) taşlar, herhangi bir zorluk olmaksızın kolay bir şekilde monte edilebilir. Maksimum düzeyde yapışma sağlayabilmek için, uzmanlar, textured pad (A) ve epoksi tutkallı bir altlık önerirler. Eğer altlığın düz bir tabanı varsa (B), altlığı ince gritli kumlama örtüsüyle kabartın. Maksimum düzeyde yapışma için, taşın arkasını parlatmayın. Yerleştirmek için öncelikle taşı ve altlığı alkol ya da asetonla temizleyin. (Not: iyi havalandırılan bir yerde aseton kullanın ve açığa çıkan dumanı solumayın. Alerjiniz varsa, ya kauçuk eldiven kullanın ya da aseton kullanmayın. Epoksi’yi imalatçının yönergelerine göre karıştırıp kullanın. – Taşa ve altlığa uygularken-) (SF. 57)

 

Bazen kabaşonlarla tutkallı kulplar ve çan başlıkları (bell caps) kullanılır. Bunun için, öncelikle kulp ya da çan başlığı şekillendirilir; taşı mücevhere tutturmak için (chain nose pliers ile).

 

Tutkal hazır olduğunda, kulplu ya da çan başlıklı (bell cap) taşlar, gergi çubuğu, küpe, zincirlere tutturulabilir. Bazen de jump ring (küçük birleştirme halkası) olarak bilinen bir bağlayıcı halka kullanılır. Jump ring’i açıp kapatmanın en makul yolu, bükmektir/burmaktır. Jump ring’i uç uca açmak, şeklini bozabilir. Kulp ve çan başlıkları (bail caps) araç gereç olarak adlandırılır. Sözünü ettiğimiz araç gereçler, altlığa monte edilebilir.

 

Scalloped Edge Mountings (Kenarı Kıvrımlı Altlıklar)

 

Delikli, fırınlanmış (scalloped) ya da bağ (lace) kenarı altlıklar, kolay kullanılabilen altlıklardır. Özel bir beceri gerektirmez. Yalnızca kabaşonu yerleştirin ve uçları kıvırın (Resme bakınız). Daha iyi bir sonuca ulaşmak için, bu işlemi karşılıklı olarak yapın.

 

İyi sonuç alabilmek için, Atlas façeta setter (setter) ya da perdah kalemi kullanın. Yoğun basınç uygularken, aleti kendinize doğru çekin. Tüm uçlar eşit olarak kıvrılıncaya (set) kadar, çerçeve/düzen (setting) etrafında aynı işlemi yapın.

 

Tampon şeklindeki kıvrımlı kenar altlıkları (scalloped edge mountings), herhangi bir yerleştirme (setting) aleti gerektirmez. Yalnızca taşı yerleştirin, altlığın kenarlarını sert bir yüzeye karşı bastırın ve taş boyunca kenarları kıvırarak (crimping) alttan üste doğru yuvarlayın. Köşelere basınç uygulamak için, altlığı taraf tarafa sallayın. (Sf. 58)

 

Prong Mountings (Sivri uçlu Altlıklar)

 

Taşı, çatal dişli bir kalıba (prong setting) yerleştirmeden önce ‘karga burnuyla’ (chain nose pliers) uçları eğin. Uçları kıvırdıktan sonra, sivri uçları (prongs) hafifçe dışa doğru bükmek gerekebilir ki taş yerleştirilebilsin.

 

Taşı yerleştirdikten sonra, dişleri (prongs) kapatın/itin (push over). Kerpeten ya da bezel setter (façeta setter) kullanılabilir (Resme bakınız) . çatal dişler/çıkıntılar yerleştirildiğinde monteleme (mounting) işlemi tamamlanmış olur. Sivri uçları (prongs) törpülemeyin; çoğu altlık kaplamadır ve törpüleme bu katmanı ortadan kaldırır.

 

Bu tür bir ‘prong setting’ ile taş, kalıbın içine değil, kenarlarının üzerine oturur. Bu tür bir kalıp taşı daha yüksekte tutar ve böylece taş daha da göze çarpar. Eğer taşı kalıbın tam olarak içine oturtmaya çalışırsanız, uçlar tam olarak kapanmaz.

 

Kalıbın kenarlarını hafifçe eğmek, taş boyutunda hafif varyanslar sağlar. Kabaşon kenarların üzerinde ya da biraz daha içerde kalabilir. (Sf. 59)

 

Esnek altlıklar (fleximounts) sivri uçlu kalıplardır ve farklı boyutlardaki taşlarla uyumlu olarak tasarlanır. Yapımlarına bağlı olarak, uyarlama derecesi farklılık gösterebilir; bazıları diğerlerinden daha esnek olabilir ve bu nedenle deneme yanılma yöntemiyle uygun olan tercih edilir. Esnek altlığı büzülmeye göre ayarlayabilmek için, altlığı, düz ve katı bir yüzey üzerine koyun. Karga burnunun uçlarını (chain nose pliers) karşı karşıya gelecek şekilde altlığın çıkıntılarının/uçlarının (prongs) arkasına yerleştirin. Alet (karga burnu) üzerine aşağıya doğru yoğun basınç uygulayın, böylece kaymaz ve kalıp yüzeyini çizmez.

 

Spider mountings (Örümcek altlıklar)

 

Saf gümüşten örümcek altlıklar (spider mountings), sivri uçlar farklı uzunluklara göre kısaltılabileceği için farklı şekil ve boyuttaki taşlar için oldukça uygundur.

 

Taşı örümcek altlığa yerleştirmek için, öncelikle taş altlık üzerine konulur ve taşın kenarları boyunca prongs** boyunca işaretlenir. Sonra da taş kaldırılır.

 

Arkası iğneli ya da çıkıntılı altlıklar delme aletine (jig) yerleştirilebilir ve böylece çıkıntılar deliklere uyar. Altlığın arkası düz bir şekilde durabileceği için kolaylıkla yerleştirilebilir.

 

Yan keski ya da son keski pensleriyle (end nipper pliers) sivri uçları (prongs) istediğiniz uzunluğa göre kesin. Uçları 2 ya da 3 no’lu mücevher törpüsüyle (jeweler’s file) yuvarlayıp düzleştirin. Tırnak törpüsü(barette file), kenarlarında yumuşak taşları çizebilecek dişleri olmadığı için oldukça kullanışlıdır.

 

İyi bir bitirme/sonuç için, uçlar (prongs) parlatılmalıdır. Bunu da, mücevher parlatma makinesi ya da motoruna monte edilmiş keçeyle yapılabilir. Aynı zamanda elde kullanılabilecek keçeleri de kullanabilirsiniz. İki deriye ihtiyaç duyulur; ilkinde tripoli ve ikincisinde de son parlatma için pasta cila (jeweler’s rouge) kullanın. Mücevher parlatma bileşimleri kalıp halinde bulunur. İhtiyaç olduğu sürece gerektiği kantadar kullanın. Kirlenmeden kaçınmak için, tripoli kullandıktan sonra taşı iyice yıkayın. Eğer parlatma işlemini makinede yapıyorsanız, altlığı tutun; böylece deri taşın kenarlarından, uçların (prongs) üzerine kadar hareket eder. Sivri uçları ilk etapta deriyle temas ettirmeyin; bu kötü sonuçlar doğurabilir.

 

Cinch Mountings (Eyer Altlıklar)

 

Bu kalıp türündeki kenarların iç kısımları olukludur (grooved). Kabaşon, bu oluklar içine yerleştirilir ve kenarların taşı sıkı bir şekilde tutabilmesi için pensler kullanılır. Eyer altlıklar, özellikle çift kabaşon yerleştirmek için kullanışlıdır. Bu altlıkların kullanılabilmesi için, taşların uyumlu olması gerekir. (Sf. 61)

 

Mounting with Light Bezels (Hafif façeta ile monteleme)

 

Façeta, taşın içine konduğu bir halkadır (cup). Kalıbın tarafları içe doğru bastırılır ve taşın kıyısı üzerinde düzleştirilir. Hafif façetalı (light bezel) bir altlık üzerinde (bayanların yüzüğü gibi) façeta kenarlarını façeta kakıcı (setter) ya da taş itici (Stone pusher) ile kakın. Önce bir tarafı kakın ve sonra da tersini kakın. Façetanın tüm kenarları kıvrılana kadar karşılıklı noktaları kakarak/iterek kalıbı tamamen dolaşın.

 

Kıvırma işleminin ardından, kaba çıkıntıları düzleştirmek için perdah kalemi kullanın. Perdah kalemini yoğun basınç uygulayarak kendinize doğru çekin. Kenar düzleşene kadar façeta (bezel) çevresi etrafında çalışın.

 

Heavy Cast Ring Mountings (Ağır döküm/kalıp halka altlıklar)

 

Taş ağır döküm halkaya yerleştirilmeden önce, façeta halkanın yuvasındaki pürüzler kaldırılmalıdır. Bunun için oyma (graving) aleti kullanılır. Aletin keskin kenarını, yalnızca gerektiği kadar pürüzü kaldırarak dikkatli bir şekilde itin. Ne kadar çok metal bırakılırsa, altlığın da o kadar çok dayanıklılığı olacaktır. Bu nedenle, kalıplar, imalatçılar tarafından kazınmaz.

 

Daha sonra halka, gittikçe sivrilen çelik halka mandrel üzerine rahat bir şekilde yerleştirilir. Montajı (altlık) tutmak için kullanışlı bir metot, mandrelin ucunu, çalışma tezgahınızın kenarında açtığınız bir deliğe yerleştirmektir. (Sf. 62)

 

Ortalama uzunlukta bir çelik aletten ya da pirinç çubuktan yapabileceğiniz bir yerleştirme (setting) aleti kullanın. Bu aletin uçları düzleştirilip parlatılmalıdır. Aletin bir ucunu façetaya (bezel) karşı yerleştirin. İlk işlem için belli bir açıda tutun. Küçük bir çekiçle hafifçe vurun (burada, chasing hammer kullanılır. Parmağın taşı tutmak için nasıl kullanıldığına dikkat edin. Kabaşonun her noktasında işlemi sürdürün. Daha sonra aleti dikey bir pozisyona yükseltin ve işlemi tekrar edin. Aleti, taşa temas etmeyecek şekilde yerleştirdiğinizden emin olun. Aksi takdirde taş çentilebilir.

 

Yerleştirme/kalıp (setting) aleti, bazı izler bırakacaktır; bu izleri ortadan kaldırmalısınız. Yüzüğü, halka kıskacıyla sabitleyin. Kıskacın arkasından yerleştireceğiniz bir takoz ile kıskacı daha sıkı hale getirebilirsiniz. İzleri kaldırmak için 2 ya da 3 nolu tırnak törpüsü (barette file) kullanın. Metal aksam düzleşene kadar dışa doğru olarak törpüleme işlemini yapın.

 

Parlatma mili üzerinde ya da elde keçeyle, törpü izlerini muslin ile parlatınız. Öncelikle tripoli kullanın. Ardından, yüzüğü ve ellerinizi iyice yıkayın ve mücevher allığıyla (jeweler’s rouge) parlatın. Allığı temizleyip çıkarın ve artık, yüzük takmaya hazır hale gelmiş demektir.

 

Önemli ipuçları: taş ve altlık arasındaki iyi uyum çok önemlidir; özellikle façeta (bezel) kalıplarla. Eğer taş gerekenden daha büyük kesilmişse, fazlalıkları hassas zımpara taşı ya da kumlayıcıyla (sander) arka oluktan (back chamfer) kaldırın. Sivri uçları (prongs) ileri ya da geri çok fazla eğmemeye çalışın; çok fazla eğerseniz kırabilirsiniz. Façetaları (bezels) kerpetenlerle yerleştirmeyi denemeyin. Monteleme için asla tırtıklı kerpetenler kullanmayın. Hafif bir façetayı tamamen parlatarak yerleştirmeye çalışmayın. Bu, metali çizebilir; öncelikle façetayı yerleştirici (bezel setter) ya da taş itici (Stone pusher) kullanın ve bunun ardından parlatın. Kaplama altlıkları asla parlatmayın. Bu, kaplamayı aşındırır. (Sf. 63)

 

Tedarik kaynakları: kabaşonları teşhir edebilecek dekoratif altlıkları ve taşları yerleştirmek için gerekli olan mücevher malzemelerini birçok yerden temin edebilirsiniz. Altlıkları çok farklı boyutlarda ve türde bulunabilir; farklı karatlarda altın altlıklar, som altın, altın alaşımlı altlıklar, altın ya da gümüş renkli altlıklar, nikel ve benzeri gibi… (Sf. 64)

 

 

 

Comments are closed.

 
Designed by Losmedia Interactive Media Agency
    info@mineralagat.com
    +90 222 230 75 18